Giáo dân là “những cộng tác viên quý giá và không thể thiếu đối với sứ vụ rao giảng Tin Mừng”...

Trong khi thực hiện chuyên đề về Công đồng Vatican II này, báo Công giáo và Dân tộc đã có cuộc trò chuyện với Ðức cha Giuse Trần Văn Toản - Giám mục giáo phận Long Xuyên, Chủ tịch Ủy ban Giáo dân trực thuộc HÐGMVN. Ngài đã có những nhận xét, thao thức, suy tư về vai trò và việc sống tinh thần Công đồng Vatican II của các thành phần giáo dân Việt Nam hôm nay.

CGvDT: Công đồng Vatican II đã dành riêng một văn kiện đề cập về giáo dân. Theo Đức cha, đâu là điểm nhấn của Công đồng khi nói đến vai trò của người giáo dân đối với Hội Thánh?

- ĐGM Giuse Trần Văn Toản: Để hiểu hơn giáo huấn của Công đồng Vatican II về người giáo dân trong Giáo hội, chúng ta nên biết quan niệm về người giáo dân trong Giáo hội trước Công đồng Vatican II. Theo Giáo hội học, chính thức từ Vatican I đến Vatican II, thì “Giáo Hội của Đức Kitô là một xã hội gồm các phần tử không bình đẳng và có phẩm trật. Không bình đẳng vì trong số các tín hữu có những người là giáo sĩ, có những người là giáo dân. Có phẩm trật vì Chúa đã thiết đặt một quyền cho một số người ưu tuyển để thánh hóa, dạy dỗ và cai quản, trong khi những người khác không có quyền ấy”. Như vậy, trước Vatican II, Giáo hội được quan niệm như một kim tự tháp, tầng trên cùng là Đức Giáo hoàng, tầng kế tiếp là các giám mục, rồi đến tầng các linh mục và dưới đáy là giáo dân. Giáo dân là một tập thể không có quyền hành và vì thế không được phép có sáng kiến trong sinh hoạt Giáo hội.

Còn Công đồng Vatican II đã có một cách nhìn mới, cho rằng Giáo hội là một cộng đoàn hiệp thông. Giáo hội là mầu nhiệm hiệp thông có tính cách thừa sai, trong đó bao hàm tính đa dạng về ơn gọi và tính hiệp nhất nảy sinh từ Bí tích Thánh Tẩy. Từ các văn kiện của Công đồng Vatican II, đặc biệt là Hiến chế Tín Lý về Giáo hội và Sắc lệnh Tông Đồ Giáo Dân, một nền thần học về bậc giáo dân đã được triển khai một cách rộng rãi và là nguồn cảm ứng cho một cung cách mới trong các quan hệ giữa giáo sĩ và giáo dân. Theo đó, giáo dân không còn chỉ được xem là những đối tượng của hoạt động mục vụ của giáo sĩ mà còn là những cộng tác viên quý giá và không thể thiếu đối với sứ vụ rao giảng Tin Mừng của Giáo hội trong thế giới. Như vậy, do Bí tích Rửa tội và Bí tích Thêm sức, mọi tín hữu đều bình đẳng trước mặt Thiên Chúa, tất cả làm thành một Giáo hội và có một sứ vụ do chính Đức Kitô giao phó.

Tư tưởng về Giáo hội của Công đồng Vatican II tiếp tục được triển khai trong giáo huấn hậu Cộng đồng, đặc biệt là trong Tông huấn Người Kitô Hữu Giáo Dân của Đức Thánh Giáo Hoàng Gioan Phaolô II để đưa đến chủ đề của thượng Hội đồng Giám mục thế giới lần XVI do Đức Thánh Cha Phanxicô chọn là “hướng về một hội thánh hiệp hành, hiệp thông - tham gia - sứ vụ”.

Ủy ban Giáo dân trong một lần thường huấn cho các Ban Giáo dân thuộc giáo tỉnh Hà Nội - ảnh: hdgmvietnam.com

CGvDT: Trong cương vị phụ trách Ủy ban Giáo dân, Đức cha nhận thấy cộng đoàn giáo dân Việt Nam đã và đang sống tinh thần Công đồng Vatican II ra sao?

- ĐGM Giuse Trần Văn Toản: Nhìn chung, trong Giáo hội Việt Nam, người giáo dân được mời gọi, được huấn luyện, được tạo điều kiện và đang tích cực cộng tác với hàng giáo sĩ trong sinh hoạt của Giáo hội, cụ thể là tại các cộng đoàn giáo xứ. Đó là chăm sóc mục vụ trong tác vụ rao giảng, phượng tự và lãnh đạo. Đó là tái Phúc Âm hóa cho những anh chị em khô khan nguội lạnh trễ nãi, rối hôn phối… Đó là loan báo Tin Mừng cho anh chị em chưa biết Chúa. Hoạt động của Hội đồng Mục vụ giáo xứ và của các đoàn thể Công giáo Tiến hành là điển hình cho sự cộng tác quý báu này. Cũng ghi nhận sự nhiệt tình dấn thân của nhiều anh chị em giáo dân thi hành sứ vụ giữa trần thế trở thành muối, men nơi môi trường mà hàng giáo sĩ khó hiện diện, như tại các cơ quan, học đường, bệnh viện, nhà máy, xí nghiệp…

Tuy nhiên, theo thiển ý, khi hoạt động tông đồ, người giáo dân Việt Nam chưa ý thức cao về động lực “ý ngay lành”, vì thế người giáo dân thường quan tâm tìm kiếm những thành công trần thế. Ngoài ra, người giáo dân chưa thoát khỏi não trạng đặt mình trong Giáo hội như nền thấp của hình kim tự tháp, nên họ không dám dấn thân tích cực cho sự thăng tiến của cộng đoàn. Hơn nữa, người giáo dân tự ví mình chỉ là cánh tay nối dài của hàng giáo sĩ lãnh đạo và chỉ là thực hiện những chương trình do hàng giáo sĩ quyết định, vì thế họ sợ canh tân và ít có sáng kiến. Chính vì thế, người giáo dân cần được huấn luyện để ngày càng trưởng thành hơn trong ơn gọi người tín hữu giáo dân và đồng trách nhiệm với hàng giáo sĩ trong sứ vụ của Giáo hội.

Giáo dân dấn thân trong các hoạt động bác ái, làm men muối giữa đời - ảnh: Caritas Gx Tam Hà

CGvDT: Theo Công đồng Vatican II thì người giáo dân cần được đào tạo một cách đa dạng, toàn diện và phù hợp để có thể phát huy tốt vai trò của mình. Ủy ban Giáo dân đã quan tâm đến việc đào luyện này như thế nào, thưa Đức cha?

- ĐGM Giuse Trần Văn Toản: UB Giáo Dân đang hoạt động theo ánh sáng của các văn kiện của Công đồng Vatican II, được triển khai và làm thêm phong phú do huấn giáo của Giáo hội hậu công đồng, cụ thể là từ Thư chung của HĐGMVN 1980 và Thư chung hậu Đại hội Dân Chúa 2010. Vì thế, UBGD đã đề ra chương trình huấn luyện và thường huấn dành cho các đối tượng mà UB phục vụ. Cụ thể, UBGD đề ra đường hướng, chương trình và sinh hoạt nhằm huấn luyện người giáo dân như sau:

+Nguyên tắc chung của chương trình huấn luyện tông đồ giáo dân: Huấn luyện giáo dân phải là một trong những ưu tiên trong chương trình mục vụ của Giáo hội, cụ thể là của Giáo hội địa phương. Mục tiêu nền tảng của công cuộc huấn luyện là giúp giáo dân khám phá ra ơn gọi, trưởng thành sống ơn gọi và sẵn sàng cộng tác với hàng giáo sĩ thi hành sứ vụ trong Giáo hội và xã hội. Việc huấn luyện phải toàn diện và thường xuyên để có một đời sống thống nhất, vừa là chi thể của Hội Thánh và là công dân của xã hội nhân loại. Mọi thành phần được mời gọi tham gia vào công cuộc huấn luyện này, giáo sĩ cũng như giáo dân.

+Những lãnh vực huấn luyện tông đồ giáo dân tại Giáo hội Việt Nam là:

- Huấn luyện tu đức: đời sống thiêng liêng của một giáo dân dấn thân cho sứ vụ của Hội Thánh.

- Huấn luyện nhân bản: những đức tính nhân bản cần thiết cho sứ vụ tông đồ, đặc biệt là những đức tính xã hội.

- Huấn luyện kiến thức của Hội Thánh, đặc biệt là Giáo hội học - Sứ mạng học - Học thuyết Xã hội của Giáo hội.

- Huấn luyện những kỹ năng cho sứ vụ tông đồ.

+ Tổ chức huấn luyện: Ban Nghiên Huấn của UBGD cung cấp tài liệu huấn luyện hàng tháng cho các UB Giáo dân của các giáo phận. Ban điều hành của UBGD tổ chức thường huấn cho các UBGD tại các giáo tỉnh của từng giáo tỉnh. Ban điều hành của UBGD hỗ trợ các giáo phận mở khóa tập huấn hay thường huấn. Tạo điều kiện cho giáo dân đi học tại các học viện.

Thực tế là bắt đầu từ nhiệm kỳ XII (2016-2019) và nhiệm kỳ XIII (2019-2022), hàng tháng UBGD gởi tài liệu đến các giáo phận để các giáo xứ có thể sử dụng nhằm đào luyện giáo dân. Hàng năm UBGD thường huấn cho các UBGD tại các giáo phận của từng giáo tỉnh. Và 3 năm một lần tổ chức đại hội UBGD toàn quốc. Ngoài ra, Ban điều hành UBGD đã hỗ trợ UBGD của một số giáo phận yêu cầu, tổ chức huấn luyện và thường huấn cho các tông đồ giáo dân của giáo phận. Cuối cùng, UBGD cũng đã gởi giáo dân tham dự các khóa học tại Học viện Công giáo Việt Nam.

CGvDT: Trong việc mời gọi mọi người sống tinh thần của Công đồng giữa bối cảnh xã hội hôm nay, Đức cha có thao thức, suy tư và mong đợi gì nơi các thành phần giáo dân?

- ĐGM Giuse Trần Văn Toản: Trong hiện tình xã hội và Giáo hội tại Việt Nam, có rất nhiều thách đố để ta sống ơn gọi và thực hiện sứ vụ của người Kitô hữu nói chung, đặc biệt là các Kitô hữu giáo dân. Tuy nhiên, qua các dấu chỉ của thời đại, từ trong Giáo hội cũng như trong thế giới ngày nay, đặc biệt là Thượng HĐGM XVI đang diễn ra, chúng ta có quyền ước mơ để cầu nguyện và dấn thân thực hiện:

1. Nền Giáo hội học của Công đồng Vatican II cần được tiếp tục đào sâu, giảng dạy, và áp dụng trong sinh hoạt của Giáo hội Việt Nam. Ước mong có mộtsự tương tác chặt chẽ trong việc đào tạo nhân sự của Giáo hội, tại các chủng viện và học viện cho hàng giáo sĩ, và tại các Trung tâm Mục vụ giáo phận cho hàng giáo dân.

2. Sự hiệp hành trong Hội Thánh, theo văn phòng Thượng HĐGM XVIhướng dẫn,phải là cách sống, cách hoạt động và là cách đào tạo trong các cộng đoàn Kitô hữu. Ước mong sinh hoạt thỉnh ý hiệp hành, trở thành cơ hội cho linh mục và giáo dân sống và hoạt động trong sự hiệp thông tham gia và sứ vụ. Đồng thời cũng là cơ hội để Chúa Thánh Thần huấn luyện dân Thiên Chúa sống chức linh mục của Chúa Kitô theo ơn gọi của mình, là linh mục thừa tác hay là linh mục phổ quát, trong đoàn lữ hành đức tin.

3. Theo hình ảnh của Đức Thánh Cha Phanxicô về các giám mục, có thể áp dụng chung cho hàng giáo sĩ, có trách nhiệm chọn lựa vị trí hiện diện giữa đoàn chiên. Khi thìđi trước, khi thì đi giữa, khi thì đi sau. Nhưng trách nhiệm của hàng giáo sĩ trong một Hội Thánh hiệp hành là tạo điều kiện cho ngày càng nhiều con chiên trong đoàn chiên có sự tự tin và uy tín để họ có thể can đảm và vững vàng đi trước cộng đoàn, và với ơn đoàn sủng của Chúa Thành Thần, họ có thể mở lối mới cho cả cộng đoàn tiến bước. Sinh hoạt các đoàn hội đạo đức trong cộng đoàn là cơ hội để các linh mục thực hiện trách nhiệm này.

4. Trong hoàn cảnh xã hội hiện nay, tổ chức các cộng đoàn cơ bản là một sinh hoạt phù hợp và hữu hiệu để Giáo hội thi hành sứ vụ loan báo Tin Mừng tại các vùng xâu vùng xa, cũng như tại các phố thị đông người như tại khu xóm, trong công ty xí nghiệp, bệnh viện, trường học… Trong các cộng đoàn cơ bản này, người giáo dân được huấn luyện, có thể thi hành chức linh mục phổ quát để phục vụ cộng đoàn với sự hiệp hành của hàng giáo sĩ. Họ có thể chủ sự giờ cầu nguyện, cụ thể là những sinh hoạt đạo đức bình dân. Họ có thể dạy giáo lý, chia sẻ Lời Chúa, và khích lệ nhau sống chứng tá Tin Mừng. Họ có thể tổ chức cộng đoàn trong tình liên đới yêu thương phục vụ, nhất là khi có những sự kiện hiếu hỷ trong cộng đoàn… Họ có thể dùng chính đời sống và tương quan xã hội để làm chứng cho Tin Mừng của Chúa Kitô cho đồng hương, đồng nghiệp, đồng bào…

5. Cơ bản là người giáo dân sống ơn gọi giáo dân, thi hành sứ vụ của người giáo dân, và để Chúa Thánh Thần huấn luyện hồn tông đồ ngay tại gia đình. Với niềm tin Chúa đang hiện diện trong gia đình, phụ huynh chủ sự cầu nguyện trong giờ kinh hàng ngày của gia đình. Trong bầu khí gia đình quy tụ, phụ huynh thông truyền những giá trị nhân bản và đạo đức thiêng liêng cho thế hệ con em. Trong tình liên đới thân thiết của gia đình, mọi người sống hiệp nhất yêu thương và phục vụ. Đây là hình ảnh Hội Thánh tại gia, để Chúa Thánh Thần là linh hồn của gia đình, luôn huấn luyện người tín hữu giáo dân ngày càng trưởng thành để thi hành sứ vụ trong Giáo hội và xã hội.

CGvDT: Chúng con xin chân thành cảm ơn Đức cha!

GIANG PHAN (thực hiện)