Hệ thống tổ chức Giáo hội của Công giáo ở Việt Nam (P24)

CÔNG GIÁO VỚI VĂN HÓA VIỆT NAM NHỮNG BIỂU HIỆN CỦA SỰ HỘI NHẬP

HỘI NHẬP QUA THỰC HÀNH MỘT SỐ NGHI LỄ CÔNG GIÁO

Đây là lĩnh vực có nhiều biểu hiện hội nhập, mang đến cho người Công giáo những hình thức sinh hoạt cộng đồng phong phú. Rất nhiều nghi lễ vẫn còn tồn tại đến ngày nay.

Hát thánh kinh, đọc sách và đọc kinh: Trước Công đồng Vatican II, thánh lễ Công giáo được thực hành bằng tiếng Latinh. Giáo dân tham dự thánh lễ thường rất khó hiểu nên thụ động, được gọi là “đi xem lễ”. Trong điều kiện như vậy, ban đầu một số nhạc sĩ Công giáo chuyển lời hát từ tiếng Latinh sang tiếng Việt, dần dà họ viết luôn lời Việt. Nhạc điệu được biến tấu từ những làn điệu dân ca cổ truyền. Đọc sách trong nhà thờ không đọc theo lối thông thường mà theo những cung giọng khác nhau, tùy loại sách nào, đọc vào mùa nào. Người đọc sách không chỉ biết đọc, mà còn có giọng đọc theo quy định của từng cung sách. Biểu hiện rõ nhất là đọc Sách ngắm 15 sự thương khó Đức Chúa Giêsu. Đọc sách này do một đội ngắm gồm 15 người (mỗi người đảm nhận một ngắm). Người ngắm mặc áo thụng màu lam, in chữ thọ, đầu đội mũ bình đinh, hoặc khăn xếp, chân mang hài hoặc giày. Vì là ngắm sự Thương khó nên lời đọc ngân nga, buồn rầu, ảm đạm, thống thiết. Một số xứ dạo, người ta tổ chức thi giọng đọc, cách ngắm với sự khen chê qua hiệu lệnh trống. Người có giọng đọc hay sẽ được thưởng.

Trong múa hát dâng hoa nơi nhà thờ Công giáo đội hình được di chuyển, sắp xếp theo hình hoặc chữ

Nếu như đọc sách có cung giọng (cung sách) thì đọc kinh cũng có cung giọng. Việc thể hiện lời kinh theo từng cung giọng dành riêng cho từng thứ kinh, dành riêng cho từng mùa Phụng vụ, mùa Vui, mùa Mừng cho quanh năm, mùa Thương cho mùa Chay Thánh.

Về giai điệu: Có ba giai điệu thông thường thể hiện theo 3 loại kinh: một là kinh Kính Mừng; hai là kinh Ngắm lễ hằng ngày; ba là kinh Cám ơn rước lễ. Cách thức đọc có thể là cộng đoàn, cũng có thể là một tốp gồm các bà, các cô.

Múa hát dâng hoa: Một nghi thức tôn vinh Đức Mẹ Maria được truyền từ châu Âu vào Việt Nam khoảng đầu thế kỷ XIX. Với tâm thức đề cao nữ thần, người Công giáo Việt Nam đã tôn vinh Đức Mẹ thành Thánh Mẫu “phương danh Thánh mẫu”, thành Đức Bà. Do vậy trong tháng Năm, tháng Giáo hội Công giáo dành cho việc tôn kính Đức Mẹ Maria, người Công giáo tổ chức những hình thức nghi lễ đậm tính hội nhập truyền thống như đi kiệu hoa và múa hát dâng hoa. Ở nhiều làng quê, xứ họ đạo Công giáo vùng đồng bằng Bắc Bộ có kiệu vàng (kiệu được sơn son thếp vàng). Kiệu vàng có thể mua được ở làng lương, cũng có thể do người Công giáo tự làm mô phỏng theo kiệu truyền thống. Trên kiệu là tượng Thánh Mẫu. Xung quanh tượng và thân kiệu được kết hoa tươi các màu. Cuộc rước bắt đầu từ trong thánh đường đi vòng quanh khuôn viên nhà xứ rồi trở về thánh đường.

Sau cuộc đi kiệu là đến nghi lễ múa hát dâng hoa. Nghi lễ này là sự kế thừa nghi lễ dâng hoa lên Thần, Phật, Mẫu của người dân theo tôn giáo, tín ngưỡng truyền thống. Múa hát dâng hoa do đội con hoa đảm nhiệm. Khi múa hát có người đánh trống cầm phách giữ nhịp. Lời hát có đàn, sáo, nhị (bát âm) đệm. Hết một đoạn lời thì lại dừng theo nhịp hai phách (xuyên tâm), nhịp 4 hoặc 8 phách (lưu không) để con hoa múa, xoay người. Lời hát là các vãn (gọi là vãn hoa). Vãn hoa được hát theo các làn điệu dân ca như trống quân, cò lả, lưu thủy, tứ đại cảnh, hát nói (ca trù), hát dặm, hò mái nhì, mái đẩy nhưng được cải biên. Nội dung các vãn ca ngợi các phẩm hạnh của Đức Mẹ Maria. Các con hoa vừa hát, vừa múa, sau đó làm động tác dâng hoa. Những điệu múa cũng được biên đạo từ những điệu múa dân gian. Bốn Chúa nhật trong tháng Năm, xứ đạo đều tổ chức múa hát dâng hoa.

Trong hội làng truyền thống của người Việt, có trò chơi kéo chữ. Còn trong múa hát dâng hoa nơi nhà thờ Công giáo đội hình được di chuyển, sắp xếp theo biểu tượng thập giá, hình mặt trăng, hình ngôi sao (Đức Mẹ là mặt trăng, là ngôi sao biển - Mặt trăng là âm - tính nữ -thể hiện Thánh nữ theo một quan niệm âm - dương), hình mỏ neo (Đức Mẹ là niềm trông cậy) hình triều thiên. Hoặc đội hình xếp theo chữ A và chữ M (chữ đầu của Ave Maria. Kính mừng Maria).

Múa hát dâng hoa là một trong những nghi lễ Công giáo gắn quyện với văn hóa truyền thống Việt Nam. Đó là sự cải biên các làn điệu dân ca, là mô phỏng các điệu múa dân gian, múa chèo, là xếp chữ hay xếp hình tượng như trò kéo chữ trong lễ hội truyền thống của người Việt. Vì vậy múa hát dâng hoa vừa mang yếu tố nghi lễ Công giáo, vừa thấm đượm yếu tố văn hóa cổ truyền đã được hội nhập.

Nghi thức diễn xướng trong Tuần Thánh

Tuần Thánh là tuần Giáo hội Công giáo tưởng niệm Chúa Giêsu chịu nạn, chịu chết rồi sống lại (phục sinh). Tuần Thánh kéo dài trong tám, ngày từ Chúa nhật lễ Lá đến Chúa nhật Phục Sinh. Trong Tuần Thánh có nghi thức Chúa nhật lễ Lá, lễ Truyền phép Mình Thánh vào thứ Năm, Nghi thức tưởng niệm Chúa Giêsu chịu chết vào thứ Sáu, lễ Vọng Phục Sinh thứ Bảy, lễ Phục Sinh Chúa nhật. Trong các nghi thức trên đáng chú ý là việc tưởng niệm cuộc Thương Khó của Đức Chúa Giêsu vào ngày thứ Sáu. Cuộc tưởng niệm này có những hình thức diễn xướng, nơi nhà thờ Công giáo. Người ta diễn lại cảnh Chúa Giêsu bị điệu đến núi Canvê để chịu án đóng đinh trên thập giá; quân lính lột áo Chúa; Đức Mẹ lòng quặn đau chứng kiến cảnh con mình bị đóng đinh. Ngày này Ban Hành giáo xứ đạo mặc áo dài xô, đầu chít khăn trắng, một nghi thức của đám tang. Những người này thay mặt cho con cái Chúa hạ xác và táng xác Chúa. Ngày này tượng ảnh trong nhà thờ đều được che kín bằng vải mầu tím (theo quan niệm Công giáo màu tím là màu nhớ thương). Nhà thờ không dùng chuông, hiệu lệnh bằng mõ. Một lượng nẻ được rang sẵn trải xung quanh tượng Chúa khi họ hạ xuống. Giáo dân có thói quen lấy nẻ đó về ăn như một quan niệm để được ơn ích, được may mắn.

Lối diễn tả Chúa Giêsu chịu chết vừa mang tính tả thực, vừa mang tính ước lệ. Đó là một thánh lễ bằng hình ảnh sống động, là những trang Phúc Âm sống. Nói cách khác, nó làm sống dậy những trang Phúc Âm mà 90% người Công giáo thời bấy giờ mù chữ không tiếp cận được văn bản. Lối diễn xướng như vậy dễ hiểu, dễ nhớ mà đánh động tâm can của mọi người tham dự.

Ở giáo xứ Phát Diệm trong Tuần Thánh có kịch Thương khó, quen gọi là Bắt quân dữ. Kịch diễn lại một cách sinh động câu chuyện xảy ra với Chúa Giêsu trong Tuần Thánh^[1]. Ngoài ra còn có tuồng Thương khó của Đức Giám mục Gioan Baotixita Nguyễn Bá Tòng và một số tác giả Công giáo khác. Ở giáo xứ Phát Diệm, linh mục Trần Lục soạn bài Than mồ cho giáo dân hát trong Tuần Thánh.

Bài Than mồ có nội dung Kinh Thánh, nói về cuộc đời Chúa Giêsu từ khi nhập thể cho đến lúc chết trên thập giá và được mai táng trong mồ. Ở đó linh mục Trần Lục dùng ca vè theo lối văn phúng điếu lồng vào nội dung Công giáo, một hình thức “thật là Việt Nam và lại rất Kitô giáo”^[2].