Một Bắc Ninh trong lòng miền Nam

Nằm cạnh khu chợ Bắc Ninh nhộn nhịp, phong phú hàng hóa nổi tiếng của Thủ Đức, song ít ai biết được xứ đạo này vốn bắt nguồn từ miền quan họ. Cũng không phải ai cũng cảm được một tinh thần “Bắc Ninh miền Nam” âm thầm trôi chảy trong nếp sống nếu không có dịp ghé thăm.

Nhà thờ Từ Đức được xây dựng từ năm 1971

Cội nguồn và đất mới

Từ Đức khiêm tốn ẩn mình trong một con đường nhỏ gần khu chợ Bắc Ninh. Họ đạo này bắt đầu hành trình của mình trên mảnh đất Nam bộ từ thập niên 1950. Giáo dân Từ Đức vẫn luôn được nhắc nhớ về quê cha đất tổ, về hành trình của cha ông ngày trước cũng như những bước thăng trầm của xứ đạo qua lời kể của tiền nhân hay những phần ghi chép, hình ảnh hiện còn lưu giữ tại nhà thờ. Sợi dây gắn bó với quê nhà thể hiện rõ hơn cả ở những khía cạnh mang giá trị tinh thần. Đó chính là nếp sinh hoạt đạo nghĩa, là những dấu ấn văn hóa riêng biệt ẩn trong chiếc khăn mỏ quạ, nón quai thao hay làn điệu quan họ của quê hương thường xuất hiện trong các dịp quan trọng của giáo xứ.

Theo ghi chép còn được lưu trữ khá chi tiết thì từ năm 1954, Tiểu Chủng viện Bắc Ninh di chuyển vào Nam, ban đầu tạm trú ở Phước Lý, Long Thành. Sau đó, vì nhiều bất tiện về vấn đề di chuyển, xây dựng, chủng viện chính thức chọn Thủ Đức định cư. Năm 1955 là cột mốc đánh dấu những nền móng đầu tiên của xứ đạo.

Trong quá trình xây dựng, cha Giuse Nguyễn Bá Thi - người phụ trách công trình - đã kêu gọi được khoảng 200 người, thuộc 50 hộ từ vùng quê Từ Phong (Bắc Ninh) về sinh sống cạnh đất chủng viện. Những dãy nhà lá tạm cư cũng như ngôi nhà nguyện nhỏ cho giáo dân cũng dần hình thành. Từ đây, dần dần, bà con các trại tạm cư khác cũng bắt đầu rủ nhau về Thủ Đức. Đỉnh cao là năm 1960, khoảng gần 1.000 người thuộc các xứ Đạo Ngạn, Dũng Quyết, Đông Tiến, Núi Hiểu, Sen Hồ, Thị Cầu... quy tụ về nơi ở mới. Cuộc sống những ngày đầu ở vùng đất mới nhộn nhịp với nhiều hoạt động xây dựng, đo đất, phân lô, dựng nhà, vạch đường cái.... Cái tên Từ Đức được cha Thi chọn đặt từ việc ghép hai địa danh: Từ Sơn (quê hương gốc miền Bắc) và Thủ Đức (đất mới), như một lời nhắc nhở về nguồn gốc.

Tinh thần quê hương quan họ qua tiết mục văn nghệ của các bà mẹ Công giáo

An cư, lạc nghiệp

Một cuộc sống mới hòa nhập với địa phương mở ra nhiều thách thức lẫn cơ hội cho những người di cư. Chăm lo cho đời sống giáo dân, cha Thi cho lập xưởng dệt với khoảng 60 máy giúp giải quyết việc làm cho bà con. Về sau này, nghề dệt không còn phát triển, bà con xóm đạo chuyển sang các ngành nghề khác. Buôn bán nhỏ gia tăng, con đường chạy ngang cuối nhà thờ hình thành khu chợ “chồm hổm”, sau lớn dần thành khu chợ lớn. Năm 1993, sau một thời gian giải tỏa khu nghĩa trang của giáo xứ, chợ Từ Đức được lập nên. Chợ “chồm hổm” cũng dời về đây. Tên gọi chợ Bắc Ninh dùng để chỉ khu buôn bán chủ yếu của giáo dân Bắc Ninh cũng từ đó mà thành. Đời sống kinh tế các gia đình khởi sắc đã góp phần vào sự phát triển của xứ đạo.

Điểm nhấn thời gian đầu xây dựng họ đạo là đời sống văn hóa. Giáo xứ mở trường tiểu học mang tên tiểu học Chí Thiện. Số học sinh ban đầu khoảng 100 em với giáo viên đều là người trong xứ có kinh nghiệm giảng dạy. Trường trung học cấp 2, 3 Đức Minh ra đời không lâu sau đó giúp việc học hành của thanh niên Từ Đức thuận lợi. Nhiều thuận lợi là vậy, mảnh đất lành Từ Đức thu hút thêm nhiều người nơi khác về mua đất, dựng nhà làm ăn sinh sống. Số giáo dân tăng lên, nhà thờ cũng không còn đủ chỗ cho bà con dự lễ. Nhà thờ lá ban đầu được thay thế thành nhà thờ gỗ vào năm 1957 và được xây thành nhà thờ gạch khang trang vào năm 1971, sử dụng cho đến nay.

Sau năm 1975, số giáo dân trong giáo xứ một lần nữa lại tăng đáng kể. Việc xây dựng, bồi đắp cho xứ đạo bước vào giai đoạn mới. Giáo xứ dù ở thời điểm nào vẫn luôn đồng hành với giáo dân trong đời sống cả đời lẫn đạo. Các hội đoàn ra đời làm phong phú thêm đời sống đạo của bà con với huynh đoàn Đaminh, hội Bà mẹ Công giáo, hội Legio, ca đoàn... Theo thời gian, đến nay, toàn xứ đã có khoảng 1.100 hộ gia đình với hơn 4.000 giáo dân, hầu hết xuất thân từ giáo phận Bắc Ninh. Cũng vì vậy, nơi đây trở thành điểm dừng chân thân quen của các Đức Giám mục Bắc Ninh khi có dịp tới Sài Gòn. Theo chia sẻ của ông Giuse Nguyễn Văn Hảo (Chủ tịch HĐMV giáo xứ), giáo xứ đã vinh hạnh được nhiều vị hồng y, giám mục dâng lễ, như Đức Hồng y Phaolô Phạm Đình Tụng, Đức cha Giuse Maria Nguyễn Quang Tuyến, Đức cha Cosma Hoàng Văn Đạt. Ngày nay, trong nhiều gia đình dù đã là thế hệ thứ 3, thứ 4 tính từ khi ông bà vào Nam ngày nào nhưng sự gắn bó với quê hương cũ vẫn còn đậm đà. Điều này chính là kết quả từ sự chăm chút qua các đời cha sở ở Từ Đức, khi câu hỏi làm sao để giữ được bản sắc quê hương Bắc Ninh luôn được đặt ra.

Hội kèn giáo xứ Từ Đức thường xuyên phục vụ giáo xứ trong các sinh hoạt chung

Làn điệu quan họ nơi thánh đường

May mắn suốt nhiều năm nay, chiếc áo ba tà, nón quai thao, đôi làn điệu quan họ vẫn là nét chấm phá thân thương được dày công gìn giữ từ những bà mẹ trong xứ đạo. Hình ảnh đằm thắm của các bà, các mẹ mềm mại, nhịp nhàng múa, hát trên chất nhạc dân gian quê hương trở nên đặc biệt, khó quên cho những ai có dịp lắng nghe. Bà Phạm Thị Hồng Vân, người gắn bó với Hội Bà mẹ Công giáo trong xứ đã nhiều năm, tâm tình: “Mỗi năm đôi ba dịp ngày vui, lễ lớn…, các chị em trong hội lại hẹn nhau tập luyện. Trên những làn điệu cũ, có chị viết lời mới, có khi lại liên hệ với các giáo xứ ở quê xin bản hát mới để làn điệu, lời ca thêm phong phú hơn”. Cũng trong cái duyên với lời ca tiếng nhạc, hội kèn hay ca đoàn cũng đem lại tinh thần tươi vui cho xứ đạo qua các hoạt động phục vụ của mình...

Những tuần qua, để chuẩn bị cho Mùa Chay, lễ Phục Sinh cũng như mừng ngày bổn mạng giáo xứ (thánh Giuse), ở Từ Đức nhộn nhịp hơn hẳn bởi tất cả các hội đoàn đều đang cùng nhau thực hiện công việc của mình. Hội thì chăm lo cho kẻ khó khăn trong tâm tình Mùa Chay thánh, hội thì tất bật phần diễn nguyện..., và có cả tiếng kèn, điệu múa mang phong vị quê hương quan họ.

Minh Hải