Một số điểm nhấn về di tích các vị tử đạo tại Sơn Tây

Năm 2007 Tòa Giám mục Hưng Hóa đã xây dựng khu di tích có bia tưởng niệm các vị tử đạo tại Sơn Tây, nơi xưa kia là pháp trường Năm Mẫu. Thời điểm đó tôi là Giám mục Chánh tòa GP Hưng Hóa, nên xin chia sẻ vài thông tin về di tích này.

Về di tích các vị tử đạo tại Sơn Tây

Theo tài liệu của Tòa Giám mục Hưng Hóa, tại giáo phận hiện có 2 di tích kính nhớ các vị tử đạo:

- Một làĐền các Đấng Tử Vì Đạonằm ở phía đông nam Thành Cổ Sơn Tây, nay tọa lạc trên đường Phùng Khắc Khoan, phường Quang Trung, thị xã Sơn Tây, thành phố Hà Nội. Niên hiệu được ghi trên tường: 1838-1939 với hàng chữ tiếng Pháp “A NOS SAINTS MARTYRS FRANCO-ANNAMITES” và hàng chữ tiếng việt “KÍNH CÁC ĐẤNG TỬ VÌ ĐẠO THIÊN CHÚA Ở SƠN TÂY”.

Bia di tích các Thánh Tử Vì Đạo tại pháp trường Nam Mẫu xưa

Hai là Khu Di tích các Thánh Tử Đạo nằm ở phía đông nam Thành Cổ Sơn Tây. Nơi đây xưa kia là pháp trường Năm Mẫu được ghi trong sử sách, thuộc chốt Nghệ, trấn Sơn Tây, nay thuộc khu vực Gò Vắng, phường Viên Sơn, thị xã Sơn Tây, thành phố Hà Nội. Tại đây có cột bia, một bên ghi bằng chữ Hán: Tự Đức thập niên ngũ nguyệt sơ tam nhật - Nam giáo sư thánh Vân hựu tam niên - Cửu nguyệt nhị thập nhất nhật Tây linh mục - Thánh Bắc tại thử thắng địa mông trảm quyết - Chứng nghiệm tín đức lập bia ký kính chi (ngày mùng ba tháng năm năm Tự Đức thứ mười - thầy giảng người Việt thánh Vân - ngày mười một tháng chín năm Tự Đức thứ mười ba - linh mục người Pháp thánh Bắc chịu án trảm quyết tại đất này - kính lập bia để làm chứng cho đức tin); một bên ghi bằng tiếng Pháp: À la mémoire des Bienheureux Neron et Vân décapités ici pour la foi 1857-1860 (Để tưởng nhớ các Chân phước Neron và Vân bị trảm quyết nơi đây).

Về nguồn gốc Đền các Đấng Tử Vì Đạo: đền được xây dựng để tôn kính các vị tử vì đạo tại Sơn Tây ngay sau khi chấm dứt thời kỳ cấm đạo. Tuy nhiên, diện tích khu đất đã bị thu hẹp lại do dân chúng sử dụng làm thổ cư, hiện nay còn 330 mét vuông. Vị trí xây Đền các Thánh Tử Đạo là địa đầu của pháp trường: khi quan quân dẫn tử tội tới đây thì dừng voi, hạ cũi tử tội và đọc bản án của nhà vua, sau đó lý hình dẫn tử tội vào giữa pháp trường Năm Mẫu, đóng cọc trói tử tội trước khi chém đầu.

Đền các Đấng Tử Vì Đạo tại Sơn Tây

Về nguồn gốc Khu di tích các Thánh Tử Đạo: xưa kia nơi đây là pháp trường của tỉnh Sơn Tây, được dùng để hành quyết các tử tội. Các tử tội phải được chôn tại chỗ sau khi bị hành quyết, vì thế pháp trường đã trở thành bãi tha ma công cộng. Hết thời cấm đạo, các linh mục thừa sai đã cho xây một cột bia để tưởng niệm nơi thánh Bắc (Neron) và thánh Vân bị trói vào cọc và bị xử trảm.

Trước năm 2000, chính quyền tỉnh Hà Tây quy hoạch lại bãi tha ma và pháp trường chốt Nghệ để xây dựng nghĩa trang liệt sĩ. Khi giải phóng mặt bằng, cơ quan hữu trách đã thông báo cho các gia đình có mộ ở đó cải táng và di dời đi nơi khác. Khi các mộ đã được dời đi, còn lại cột bia nói trên, những nơi chịu trách nhiệm tưởng đó là một ngôi mộ của người Công giáo vì thấy dấu thánh giá, nên đã đề nghị Tòa Giám mục Hưng Hóa di dời. Đại diện Tòa Giám mục Hưng Hóa lúc đó là cha giám quản và cha quản lý Tòa Giám mục nhận ra đây không phải là mộ chí mà là di tích lịch sử các vị tử đạo, nên đề nghị cấp đất tại chỗ cho Tòa Giám mục để xây dựng khu di tích này. Tuy nhiên, nghĩa trang liệt sĩ vẫn được xây dựng theo quy hoạch và bia mộ nói trên vẫn nằm bên trong nghĩa trang, cỏ cây bao phủ mà không được chăm sóc hoặc kính viếng.

Đến năm 2007, Tòa Giám mục Hưng Hóa sau nhiều lần trao đổi với chính quyền địa phương đã được cấp cho một thửa đất rộng 250 mét vuông gần nghĩa trang liệt sĩ nhưng vẫn nằm trên khu đất của pháp trường Năm Mẫu xưa kia, để xây dựng Khu di tích các Thánh Tử Đạo, đồng thời di dời cột bia đến đó. Thế là khu di tích được xây dựng và hoàn thành vào tháng 11.2007, hiện diện ngay mặt đường trung tâm thị xã Sơn Tây. Từ đó đến nay, hàng năm, khi cử hành thánh lễ tại đây, cộng đoàn phụng vụ thường đi rước các Thánh Tử Đạo theo lộ trình từ Đền Các Thánh Tử Đạo tới khu di tích.

Ngoài hai di tích kể trên, cũng nằm trong địa bàn thị xã Sơn Tây còn có pháp trường Gò Sỏi ở phía tây bắc Thành Cổ Sơn Tây, nơi các tử tội bị án xử giảo (thắt cổ), nay thuộc phường Phú Thịnh, thị xã Sơn Tây, thành phố Hà Nội. Khu đất này hiện thuộc quyền quản lý của chính quyền địa phương.

Chữ khắc hai bên bia di tích

Có bao nhiêu vị tử đạo tại Sơn Tây? Bao nhiêu vị đã được tuyên thánh?

Có 32 vị đã chết vì đạo tại pháp trường Năm Mẫu Sơn Tây, trong đó có 7 vị đã được tuyên thánh, bao gồm:

- Thánh Gioan Tân (Jean Charles Cornay), sinh năm 1809 tại Loudun, Poitiers, Pháp, linh mục Hội Thừa sai Paris, giáo phận Tây Ðàng Ngoài, bị xử lăng trì ngày 20.9.1837 tại Sơn Tây dưới đời vua Minh Mạng, kính nhớ vào ngày 20.5.

- Thánh Phêrô Trương Văn Đường, sinh năm 1808 tại Kẻ Sở, Hà Nam, thầy giảng, bị xử giảo ngày 18.12.1838 tại Sơn Tây dưới đời vua Minh Mạng, kính nhớ vào ngày 18.12.

- Thánh Phaolô Nguyễn Văn Mỹ, sinh năm 1798 tại Kẻ Non, Hà Nam, thầy giảng, bị xử giảo ngày 18.12.1838 tại Sơn Tây dưới đời vua Minh Mạng, kính nhớ vào ngày 18.12.

- Thánh Phêrô Vũ Văn Truật, sinh năm 1816 tại Hà Thạch, Phú Thọ, thầy giảng, bị xử giảo ngày 18.12.1838 tại Sơn Tây dưới đời vua Minh Mạng, kính nhớ vào ngày 18.12.

- Thánh Augustinô Schoeffler (Ðông), sinh năm 1822 tại Mittelbonn, Nancy, Pháp, linh mục Thừa sai người Pháp, Hội Thừa Sai Paris, bị xử trảm ngày 1.5.1851 tại Sơn Tây dưới đời vua Tự Ðức, kính nhớ vào ngày 1.5.

- Thánh Phêrô Đoàn Văn Vân, sinh năm 1780 tại Kẻ Bói, Hà Nam, thầy giảng, bị xử trảm ngày 25.5.1857 tại Sơn Tây dưới đời vua Tự Ðức, kính nhớ vào ngày 25.5.

- Thánh Phêrô Bắc (Pierre Francois Neron), sinh năm 1818 tại Bornay, Saint-Claude, Pháp, linh mục Hội Thừa sai Paris, giáo phận Tây Ðàng Ngoài, bị xử trảm ngày 3.11.1860 tại Sơn Tây dưới đời vua Tự Ðức, kính nhớ vào ngày 3.11.

Chút tâm tình đối với các vị tử đạo

Tuy chỉ có một vị thánh tử đạo được sinh ra tại Hà Thạch, Phú Thọ, thuộc giáo phận Hưng Hóa, nhưng đất Sơn Tây, nơi đặt Tòa Giám mục Hưng Hóa hiện nay, đã thấm máu các vị tử đạo. Trong các pháp trường tử đạo tại miền Bắc nước Việt, duy chỉ có pháp trường Năm Mẫu Sơn Tây là còn di tích như được trình bày trên đây. Nếu “máu các vị Tử Vì Ðạo là hạt giống trổ sinh nhiều tín hữu” (Tertulianô), thì điều quan trọng là các tín hữu cần noi gương làm chứng đức tin trong cuộc sống đạo. Tử vì đạo, gốc tiếng Hy Lạp là μάρτυς(mártys), có nghĩa là làm chứng. Sống đạo đòi hỏi hy sinh để có thể trở nên chứng nhân tình yêu nhằm loan báo Tin Mừng cứu độ, noi gương hy sinh của Đức Giêsu chết trên thánh giá và sống lại để mưu cầu hạnh phúc vĩnh cửu cho bản thân và cho nhiều người.

Trong dịp bế mạc Năm Thánh tôn vinh các Thánh Tử Đạo Việt Nam, tại giáo phận Hưng Hóa đã có thánh lễ nơi Khu di tích tử đạo Sơn Tây; tại giáo phận Đà Lạt đã có thánh lễ đặt viên đá khởi công xây dựng nhà thờ dâng kính các Thánh Tử Đạo Việt Nam nơi giáo xứ Kala (Di Linh), gần mộ Đức cha Jean Cassaigne - tông đồ người phong.

Lạy các Thánh Tử Đạo Việt Nam, cầu cho chúng con!

ÐGM Antôn Vũ Huy Chương -
GP Ðà Lạt (nguyên Giám mục Hưng Hóa)