Năm xưa người Sài Gòn ăn tết…

Khi hết mùa ‘nuôi em’ (Noel) là đến Tết của mấy ông Tây. Hồi nhỏ, tụi tui cũng chờ Tết Tây đến vì biết rằng hết Tết Tây là sẽ đến Tết Ta. Tết Ta mới vui, mới là niềm chờ đợi của bọn trẻ tụi tôi.

Thời gian này vào khoảng đầu tháng Chạp với những cơn gió nhè nhẹ, mang hơi lạnh còn sót lại của mùa Giáng Sinh, Tết Tây vẫn còn vương vấn. Lũ trẻ con trong xóm rộn ràng đón Tết hơn ai hết thảy, vì Tết là mùa sắp được nghỉ học dài ngày, có quần áo mới, được ăn ngon mặc đẹp nhất từ cái Tết năm trước tính trở đi. Tụi con nít thì vui vậy nhưng đối với người lớn là một sự chuẩn bị dài ngày để đón mừng ba ngày đầu năm, với hy vọng “Chiều ba mươi, nợ réo tít mù, co cẳng đạp thằng “bần” ra cửa / Sáng mùng Một, rượu say túy lúy, giơ tay bồng ông “phúc” vào nhà” (Nguyễn Công Trứ).

Một bàn thờ tổ tiên ngày Tết ở Sài Gòn

Như thông lệ, khi ba tôi mua mấy hộp sơn, cọ về là tụi tôi biết sắp Tết tới nơi. Ba tôi cũng như nhiều người trong xóm khệ nệ mang mấy lon sơn ra pha trộn rồi gỡ từng cánh cửa gỗ ra sơn sơn, phết phết, hoặc có người khiêng bộ lư đồng trên trang thờ xuống lấy tro lấy chanh đánh thiệt bóng, là tôi biết họ đang làm đẹp cửa nhà để đón Tết. Mấy thằng nhỏ trong cái xóm nhỏ của tôi lúc đó cũng tham gia vào chuyện trang hoàng nhà cửa bằng cách phụ ba, phụ má rửa những cánh cửa cái, cửa sổ sắp sửa được mặc áo mới. Thật là “Vui sao nhà mới mùi sơn cửa, rộn ràng chút đỉnh mùa Tết sang…”.

Trong quan niệm dân gian, muốn đón “phúc” là phải làm sạch cửa, đẹp nhà. Dù chưa hề có sự phân công chính thức bằng miệng nhưng đàn ông tự hiểu mình là người có “trách nhiệm nặng nề” phải làm “sạch cửa”, phần làm “đẹp nhà” thì giao cho phụ nữ. Các bà mẹ, bác cô trong xóm tôi cũng tham gia góp phần bằng cách đi chợ mua vài bức tranh giấy treo Tết. Trong Sài Gòn không có tranh gà lợn Ðông Hồ mà chỉ có những tấm tranh vẽ của họa sĩ Lê Trung, Hoàng Lương, Lê Minh phụ đề chữ Việt những câu chuyện Tấm Cám, Lưu Bình Dương Lễ, Thoại Khanh - Châu Tuấn, Tề Thiên Ðại Thánh, Tiết Nhơn Quý… Nhà nghèo nên phần đông không quan tâm đến nội dung của những bức tranh mà chỉ thấy hình vẽ thật tươi màu, đủ xanh đỏ, tím vàng chóe cho tươi cửa tươi nhà, che được cái vách xấu xí là được rồi. Ngoài ra, trước cửa còn được dán những chữ Ngũ Phúc Lâm Môn, Hiệp Gia Bình An, Phước Lộc Thọ viết bằng nhũ vàng trên những tờ giấy hồng điều mua từ mấy ông đồ người Hoa ngồi viết tại khu Chợ Lớn trong những ngày sắp Tết.

Chưa hết, như muốn cạnh tranh về cách thưởng thức nghệ thuật “có văn hóa”, cánh đàn ông mua vài tờ báo Xuân mà cái bìa nào bìa nấy đều có hình những cô gái xinh tươi bên cạnh những cành mai, cúc, vạn thọ vàng màu nắng. Những tờ báo này được đặt một cách trịnh trọng trên bàn nước để có ai xông nhà có thể xem chơi cho đỡ buồn. Tết nào như Tết nấy, dù năm này ăn Tết có nghèo hơn những năm qua, gia đình tôi cũng như nhiều gia đình khác vẫn mua ít nhất một tờ báo Xuân. Tại sao người Sài Gòn có thói quen mua báo Tết? Trước hết, trong những ngày đầu năm, trong lúc rảnh rỗi chờ khách đến chơi, nhà chủ nhà thường lấy báo Xuân ra đọc. Ngoài ra, báo Xuân cũng là một thành tố nghệ thuật trang trí cho phòng khách, cùng với lọ hoa tươi, những chai nước ngọt…, theo cách nghĩ của người Sài Gòn hơn nửa thế kỷ trước. Khi ăn Tết xong, các bìa báo có hình mỹ nữ, các ca sĩ, diễn viên bên cành mai vàng sẽ được gia chủ dán lên tường gạch, vách nhà lá… cho nó sang, cũng như che bớt sự trống trải nghèo nàn của ngôi nhà. Tờ báo Xuân cũng có một “công dụng” nữa là nối liền tình cảm : làm quà tặng Xuân. Tết đến tặng nhau tờ báo kèm với bao trà, gói mứt biểu hiện cho tình cảm, sự quý trọng bằng hữu chi giao, hoặc cũng là hiếu hỉ, món quà biết ơn người đã giúp mình trong cơn họan nạn. Vì là một loại nghệ thuật trang trí, là quà mang hạnh phúc, niềm hên đến cho mọi người, nên tờ báo Xuân nào cũng màu sắc tươi đẹp, có hình hoa mai, hoa cúc, hoa đào cạnh bên thiếu nữ, hoặc đôi lúc thêm hình ảnh của con vật cầm tinh năm đó.

Cảnh đi chợ chiều 30

Gần Tết, màn tụi trẻ con thích nhất là được đi chợ Tết. Trong vùng Chợ Lớn mà tôi sống ngày thơ ấu, nhiều nhà đi chợ Bình Tây ngày thường, nhưng hầu như ai cũng muốn đi thăm thú chợ Bến Thành dịp cận Tết, vì chợ Bến Thành lúc bấy giờ được các bà khâm phục như là một ngôi chợ bán toàn hàng hóa cao cấp chứ không phải lô-xì-can như trong khu Chợ Lớn. Ði chợ Bến Thành nghiễm nhiên được coi là sành điệu nên ai cũng muốn một lần đi cho biết để về khoe mọi người. Ði chợ Tết Bến Thành vì vậy gần như được coi là cái nếp của người Sài Gòn xưa. Báo Xuân Dân Chúng năm 1940 đã viết như sau : “Gần Tết, chung quanh chợ Bến Thành, các gian hàng lần lượt mọc lên như mọi năm. Thành phố Sài Gòn bị tắt đèn vì cuộc phòng không thụ động. Nhưng công chúng ở Sài Gòn không sợ tối trời, không đếm xỉa gì đến máy bay, vẫn rủ nhau đi chợ Tết như thường”. Và đây là cảnh chợ Tết Bến Thành năm 1944 : “vẫn tưng bừng náo nhiệt náo nhiệt, chẳng kém mọi năm. Người ta vẫn ăn chơi mua sắm, mỗi năm công chúng vẫn dập dìu đi qua bồn binh chợ Sài Gòn, lượn qua, lượn lại những gian hàng”… Khung cảnh chợ Tết những năm 40 so với những năm 70 cũng không khác mấy. Bao quanh khu vực cổng chính của chợ là những sạp bán bánh mứt, đồ khô. Họ bán từ sáng cho đến tận nửa đêm, dưới ánh sáng rực rỡ của những ngọn đèn nê-ông nhiều màu sắc. Khu vực đường Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh, Lê Thánh Tôn tấp nập những sạp hàng bán quần áo trẻ con và người lớn. Tết bắt đầu từ chợ. Chính chợ đã tạo nên không khí mua sắm, rạo rực của ba ngày Xuân. Ðủ thứ hàng hóa, từ lạp xưởng, tôm khô, củ kiệu… đến mứt gừng, mứt bí, mứt me, thèo lèo - cứt chuột. Những tủ rượu đầy ắp làm những ông khách đi ngang qua mới nhìn là đã muốn xỉn. Và tất nhiên, không thể thiếu những quần áo, khăn trải bàn, trái cây nhựa, trái cây thật, hoa nhựa, hoa thật lẫn lộn đã bao quanh chợ. Trước khi đi đến chợ Bến Thành, người ta hay ghé lên chợ hoa dọc con đường Nguyễn Huệ để sắm những cành mai, chậu cúc, hoa hướng dương… đang được đưa lên từ những chiếc ghe đậu sát bờ sông Sài Gòn. Ði chợ hoa trong những ngày giáp Tết cũng phải chen chúc giữa người với người và người với hoa, nhưng ai nấy đều tươi vui vì bầu không khí ở đây. Ði chợ hoa không chỉ để mua hoa mà còn để ngửi không khí Tết bắt đầu tràn về, chiếm lĩnh trong từng mảnh nhỏ tâm hồn; đi như để tìm lại cái truyền thống hưởng thụ văn hóa của người Sài Gòn xưa khi Tết đến “một chung trà bên cạnh một bình hoa, một nhành mai”…

Vừa qua khỏi ngày cúng ông táo bằng những tấm giấy vẽ hình ngựa chạy cò bay thay cho cá chép, những nhóm lân nho nhỏ đã đi vòng vòng khắp các con đường, thấy nhà nào đang cúng kiến là vô múa chào mừng kiếm tiền thưởng. Ðây là những nhóm thiếu niên, tập họp lại, mua đầu lân, đầu ông địa rồi đi múa ngẫu hứng chứ không phải là những đoàn lân chuyên nghiệp, nhưng cũng mang lại niềm vui cho tụi con nít trong xóm. Nghe tiếng trống lân tùng tùng; nghe mùi sơn mới, mùi hương của những chậu hoa cúc, vạn thọ đang rực nở; nhìn bàn tiếp khách thấy những chai nước ngọt xá xị hỏa tiễn, nước cam con nai Phương Tòa, với một hộp mứt mãng cầu, bí đao, cà rốt; nhìn lên bàn thờ có mâm “cầu vừa đủ xài” với con gà luộc; và từ sau bếp mùi thơm của nồi thịt kho tàu bốc lên; trong radio, máy Akai phát ra bài hát Ly Rượu Mừng… thì biết là ngày Tết rộn ràng đã đến…

Từng Tết, từng Tết đã đi qua trong đời. Dù bây giờ, ở cái tuổi cổ lai hy, không còn mơ nhiều về ngày Tết nữa, nhưng ngày 30 Tết, đứng trước bàn thờ ông bà, đốt nén hương thơm mời tổ tiên về ăn Tết, vẫn không thể không xúc động. Cái Tết ngày hôm nay và cái Tết ngày xưa cũng chẳng khác nhau về đại thể.

Vì ngày Tết là ngày trở về, quây quần bên nhau, trong từng cái ôm, trong từng nỗi nhớ…

LÊ VĂN NGHĨA