Những hình thức diễn xướng trong tuần thánh
Tuần Thánh là tuần tưởng niệm Chúa Giêsu chịu nạn, chịu chết rồi sống lại. Tuần Thánh kéo dài trong 7 ngày, từ Chúa nhật Lễ Lá đến Chúa nhật Phục Sinh.
Lễ Lá
Nhà thờ Công giáo thực hành nghi lễ làm phép lá, tưởng niệm việc Chúa Giêsu đã cùng các môn đệ vào đền thờ Giêrusalem một cách trọng thể để ứng nghiệm lời tiên tri. Chúa nhật lễ Lá còn gọi là Chúa nhật Thương khó vì trong lễ có bài đọc Phúc Âm tường thuật về sự Thương khó Chúa Giêsu.
Trong nghi thức Lễ Lá, ngay từ thời cha Ðắc Lộ, tín hữu vùng đồng bằng Bắc bộ đã có thói quen đem lá dừa đến nhà thờ vì Kinh Thánh chép khi Chúa Giêsu vào thành Giêrusalem được dân chúng trải áo và lá dọc đường Chúa đi. Cuối lễ, tín hữu mang lá về cắm ở nhà mình cho đến lễ Lá năm sau mới đem đốt để thay vào đó lá mới.
 |
Lễ truyền phép Mình Thánh
Trong Tuần Thánh có những ngày lễ riêng: Lễ truyền phép Mình Thánh vào thứ Năm; Tưởng niệm Chúa Giêsu chịu chết vào thứ Sáu; Vọng Phục Sinh vào thứ Bảy; Phục Sinh vào Chúa nhật.
Lễ truyền phép Mình Thánh còn gọi là bữa Tiệc ly tưởng niệm bữa ăn cuối cùng của Chúa Giêsu với các môn đệ. Trong bữa Tiệc ly, Chúa Giêsu xác lập bí tích MÌNH và MÁU CHÚA.
Từ xa xưa, các xứ đạo có nghi thức rửa chân ở nhà thờ để tưởng niệm bữa Tiệc ly. Xứ đạo chọn 12 ông già đạo đức, sốt sắng việc đạo, vợ chồng song toàn, con cái đề huề (có nam, có nữ) đóng 12 vị tông đồ. Trước ngày lễ, 12 người được chọn phải lo tắm rửa sạch sẽ, kỳ cọ chân tay. Trong ngày lễ, họ được con cháu võng ra nhà thờ. Những người được chọn đóng tông đồ không chỉ vinh dự cho cá nhân mà còn là vinh dự của gia đình, thậm chí của xóm, ngõ hay họ đạo. Họ được mời ngồi trên cung thánh. Linh mục đóng vai Chúa Giêsu, rửa chân cho từng người (từng tông đồ). Nước rửa có lá thơm (ngũ vị). Việc rửa chân hoàn toàn có tính chất tượng trưng. Sau lễ, các cụ già đóng tông đồ được con cháu võng trở lại nhà.
Trong Tuần Thánh, mỗi xứ đạo, tùy điều kiện mà có những hình thức tưởng niệm khác nhau. Cuốn Kỷ yếu Trung Lao cho biết nghi thức diễn ra trong Tuần Thánh ở xứ Trung Lao, xã Trung Ðồng, huyện Nam Ninh, tỉnh Nam Ðịnh như sau:
“Thứ Năm ngày sửa soạn cuộc lễ Chúa truyền phép và rửa chân mới thực sự là tưng bừng long trọng. Thí dụ một năm lễ lớn như hồi 1934 xóm Cố Hương làm dinh trấn thủ, ngay gần tháp chuông lối vào khu nhà thờ. Ngôi nhà làm rất công trình và trang hoàng trông xiết bao ngoạn mục, ai qua cũng phải khen.
Ngôi dinh thự dùng làm khán đài rửa chân quả là kỳ công và mỹ thuật do thợ làng Phú Nhai được triệu tới để làm vì làng chuyên làm khán đài và cổng chào trong các dịp lễ Ðầu Dòng kính thánh Ða Minh hằng năm. Dinh làm hình chữ thập, tức là bốn phía nhô ra, rồi ở giữa mọc lên là nóc dinh. Tất cả đều làm bằng gỗ, ghép lại, sơn phết các màu trông rất đẹp mắt.
Nơi khán đài rửa chân cần phải làm cao thể này cốt để trong khi cha diễn lại cuộc Chúa rửa chân, toàn thể bổn đạo không những trong xứ, mà cả các nơi xa cùng đổ về cũng có thể đứng dưới sân nhà thờ coi thấy rõ ràng được. Bởi, những buổi lễ như thế này, các giáo dân thường đông đúc vô ngàn”1.
Ngày Thứ Sáu Tuần Thánh
Ðây là nghi thức kỷ niệm Chúa Giêsu chịu chết, cũng có nhiều hình thức diễn xướng nơi nhà thờ Công giáo. Người ta diễn lại cảnh Chúa Giêsu bị điệu đến núi Calvaire để chịu án đóng đinh trên thập giá; Cai Pha lột áo Chúa; Ðức Maria lòng quặn đau chứng kiến cảnh con mình bị hành quyết. Tiếp theo là cảnh hạ xác Chúa, đưa đi táng xác.
Lối diễn tả Chúa chịu chết vừa mang tính tả thực, vừa mang tính ước lệ. Ðó là một thánh lễ bằng hình ảnh sống động, là những trang Phúc Âm sống. Nói cách khác, nghi thức này làm sống dậy những trang Phúc Âm mà 90% dân Việt thời bấy giờ do mù chữ không đọc được. Lối diễn xướng như vậy dễ hiểu, dễ nhớ, và đánh động tâm can của mọi người tham dự.
Trong lễ hội truyền thống của người Việt, lối diễn xướng vừa tả thực vừa mang tính ước lệ có từ lâu đời. Lễ hội Thánh Gióng diễn tả Thánh Gióng phi ngựa, chiến đấu với giặc Ân. Người dân được chọn đóng vai Thánh Gióng, đóng tướng Ân, đóng quân sĩ của Thánh Gióng và giặc Ân. Mỗi chiến trường giao tranh là một chiếc chiếu. Trên chiếu úp một số bát tượng trưng cho núi đồi. Ðánh xong trận này sang trận khác, nghĩa là chuyển từ chiếc chiếu này sang chiếu khác. Ðó là sự ước lệ, là sân khấu hóa chiến công hoặc sự tích của vị thần thánh mà cư dân tôn thờ.
Vậy là có sự vận dụng, kế thừa lối diễn xướng truyền thống vào nhà thờ Công giáo.
Dưới đây là một hình thức diễn xướng cảnh Chúa Giêsu chịu nạn ở xứ Trung Lao được mô tả trong cuốn Kỷ yếu Trung Lao:
Ngày thứ Sáu (Tuần Thánh), buổi chiều rước tượng Chúa và Thánh giá, có ý diễn lại tấn kịch “trước khi Chúa đến núi Calvaire để chịu tử hình thì vác cây thập tự đi trên đường để tới đó. Bởi thế, cuộc rước này mới là long trọng sầm uất nhưng đượm vẻ đau thương, vì một đoàn dài những quân dữ đầy đủ giáo gươm, lá chắn, áo giáp, sau đó tượng Chúa to lớn như cỡ người thật, mặt mũi, máu me, tay chân gầy ốm, vác cây thập tự đứng trên chiếc kiệu lớn, ngoài có màn phủ, ai coi thấy cũng phải ngậm ngùi xót thương. Nhất là đoàn rước Ðức Mẹ, phía trước là đội quân lính đồng phục, đeo súng trên vai, với những quan quản, thày cai oai nghiêm bệ vệ, chững chạc từng bước một để rước Mẹ Thương khó đứng trên chiếc kiệu. Tượng này cũng lớn bằng cỗ tượng vác nói trên, nhưng trông nét mặt âu sầu của Ðức Mẹ, rồi nhất là thấy hai tay nâng chiếc khăn như muốn đưa lên lau mắt, sau đó liên tưởng đến nỗi đau đớn của Mẹ khi muốn đi về nơi quạnh quẽ để gởi tâm hồn theo con từng phút cho đến khi tới nơi đây để nhìn con nằm sóng sượt giang hai tay trên cây Thập giá...”.
Cảm động nhất là khi tượng Chúa nằm trên thập tự được dựng lên từ nơi cung thánh. Tượng lớn, màu da y hệt người thực với vẻ mặt ủ rũ và đầy thương tích máu me.
Rồi đứng gần đó là tượng Mẹ thương khó đôi mắt như long lanh hạt lệ vì ánh sáng chiếu vào, và với vẻ mặt đượm nỗi đau thương, càng làm cho ai thấy cũng phải tự vấn lương tâm, vì mình mà để Chúa và Mẹ người đã chịu những giờ phút cực hình, thảm khốc, xé ruột, nát gan như thế này.
Sau khi tượng Chúa đã được dựng đứng lên, màn cung thánh khép lại. Trước bàn thờ từng viên chức áo chùng trắng khăn tang, do đoàn bát âm rước từ cuối đi lên, đứng ngắm theo sách để trên bàn thờ.
Ngắm, dâng hạt và đọc, kể lại những đoạn thương khó của Chúa, thời gian kéo dài đến khoảng 12 giờ đêm. Lúc đó, ba tông đồ, tay búa, vai mang thang tới trèo lên tháo xác. Khi đem xác Chúa xuống, ba tông đồ này trịnh trọng đặt nằm trên bàn thờ, trước tượng Ðức Mẹ để Mẹ được ngắm con lần cuối và than thở nỗi niềm.
(còn nữa)
PGS.TS Nguyễn Hồng Dương
________________________________________
1 Kỳ yếu Trung Lao. Nxb thành phố Hồ Chí Minh, 1996, tr. 87.
Bình luận