Sai lầm đã thay đổi y học mãi mãi

Sự hiểu lầm về thủ phạm thực sự gây bệnh cúm đã tạo nên hiệu ứng hồ điệp lan rộng, thay đổi tương lai của lĩnh vực phát triển thuốc, thử nghiệm lâm sàng và chuẩn bị trước đại dịch kế tiếp.

Cuối thế kỷ 19, các nhà khoa học bắt đầu kết nối sự liên hệ giữa các vi sinh vật và những căn bệnh ở người. Tuy nhiên, vào thời điểm đó chưa có ai liên kết một mầm bệnh cụ thể trong bệnh cúm. Ðể giải quyết bí ẩn này, nhà vi khuẩn học người Ðức Richard Pfeiffer kiểm tra mẫu sinh học của 31 nạn nhân thiệt mạng vì dịch cúm từ năm 1889-90, khiến khoảng 1 triệu người thiệt mạng trên toàn thế giới. Ðó là thời điểm ông phát hiện một dạng vi khuẩn mới.

Các nhà khoa học vào thời điểm ấy đổ lỗi cho vi khuẩn Pfeiffer đã gây nên đại dịch năm 1918

Sự nhầm lẫn nối tiếp nhau

“Trực khuẩn cúm xuất hiện dưới dạng những nốt sần nhỏ li ti”, nhà khoa học viết trong báo cáo đăng trên chuyên san British Medical Journaltháng 1.1892. Ông phát hiện dấu vết của chúng ở các nạn nhân của bệnh dịch. “Dựa trên những kết quả này, tôi cho rằng mình hoàn toàn có lý khi tuyên bố loại trực khuẩn vừa được mô tả là nguyên nhân gây cúm”, theo chuyên gia Ðức. Ông đặt tên cho vi khuẩn là Bacillus influenzae, nhưng nó nhanh chóng được biết đến với cái tên trực khuẩn Pfeiffer.

Ông Pfeiffer là người đứng đầu mảng khoa học của Viện Berlin về bệnh truyền nhiễm và được nhà tiên phong về vi sinh vật học Robert Koch bảo trợ. Với tiếng tăm lừng lẫy như thế, chuyên gia Ðức nhanh chóng thuyết phục được mọi người về sự tồn tại của Bacillus influenzae. Và điều này vẫn đúng cho đến 26 năm sau, năm 1918, khi con người bắt đầu tử vong với tốc độ báo động vì một căn bệnh liên quan đến nhiễm trùng đường hô hấp.

Giờ đây, chúng ta đều biết “hung thủ” của đại dịch năm 1918 chính là siêu vi trùng (vi rút) cúm, chứ không phải vi khuẩn. Tuy nhiên, khi ấy chẳng ai biết về sự tồn tại của siêu vi cúm. Thay vào đó, các nhà khoa học ban đầu lại đổ lỗi cho vi khuẩn Pfeiffer. Những nỗ lực nhằm loại bỏ mối liên hệ giữa vi khuẩn trên và đại dịch lan nhanh toàn cầu đã dẫn đến nhiều thất bại, bao gồm vô số nỗ lực không thành trong việc phát triển vắc xin hiệu quả. Ðến hè năm 1919, hàng chục triệu người thiệt mạng trên khắp thế giới, và giới khoa học vẫn chưa thể nhất trí được đâu là nguyên nhân gây bệnh.

Dù được gọi là dịch cúm Tây Ban Nha, ca đầu tiên của đại dịch được ghi nhận ở một căn cứ Lục quân Mỹ tại bang Kansas, nơi tập trung hơn 56.000 lính chuẩn bị vượt Ðại Tây Dương. Dịch nhanh chóng lan sang các căn cứ khác, và hàng trăm ngàn lính mắc bệnh được đưa đến các chiến trường trong thế chiến thứ nhất. Ðến mùa hè cùng năm, đại dịch có mặt ở mọi ngóc ngách của thế giới.

Tháng 9.1918, Tổng Y sĩ Mỹ Rupert Blue ban hành chỉ dẫn cho các bác sĩ đang đối phó dịch bệnh, với báo cáo tựa đề: “Tác nhân lây nhiễm - vi khuẩn Pfeiffer”. Ðiều này dẫn đến một sai lầm khác: nước Mỹ bắt đầu điều chế vắc xin dựa trên vi khuẩn. Thế nhưng, chỉ tính trong tháng 10, hơn 200.000 người Mỹ đã tử vong vì dịch cúm bí ẩn, bao gồm những người đã được tiêm vắc xin.

Bí ẩn lâu chưa có lời giải

Nhằm tìm hiểu lý do tại sao vắc xin không ngăn được tử vong, các bác sĩ và những nhà nghiên cứu bệnh học đã thu thập mẫu từ phổi bệnh nhân và nạn nhân, tiến hành phân tích trong phòng thí nghiệm. Họ phát hiện các cộng đồng vi khuẩn Streptococcus,Pneumococcus và Staphylococcus aureus, nhưng lại ít trực khuẩn Pfeiffer. Ðáng ngạc nhiên là họ cũng tìm thấy trực khuẩn này ở nhiều người khỏe mạnh.

Thông qua nhiều cách khác nhau, giới chuyên gia vẫn không thể thiết lập được mối liên hệ giữa các vi khuẩn đã được phát hiện và đại dịch. Bí ẩn vẫn chưa được hóa giải, và càng có thêm nhiều người thiệt mạng hơn. Số ca tử vong vì cúm cuối cùng quay lại mức trước dịch vào năm 1921. Trong 9 năm kế tiếp, các nhà khoa học nỗ lực và tiếp tục thất bại trong việc tìm kiếm “thủ phạm” thật sự. Họ không thể hoàn toàn rũ bỏ sự liên quan giữa trực khuẩn và đại dịch.

Mọi chuyện cuối cùng cũng xoay chiều vào năm 1930. Khi đó nhà siêu vi trùng học Richard Shope cô lập được siêu vi trùng cúm đầu tiên ở heo bệnh tại bang Iowa. Lấy cảm hứng từ chuyên gia Shope, các nhà khoa học Anh quét lấy mẫu ở người bệnh cúm và tiêm vào chồn. Chúng nhanh chóng ngã bệnh. Khi lặp lại với trực khuẩn Pfeiffer, không con chồn nào bị bệnh. Ðến năm 1933, các nhà nghiên cứu Anh viết báo cáo với nội dung tìm được bằng chứng cho thấy có sự hiện diện của siêu vi trùng trong đại dịch.

Họ đã đúng. Phải mất 40 năm, trải qua hàng ngàn cuộc nghiên cứu và hàng chục triệu người mất mạng, cuối cùng giới khoa học tìm được nguyên nhân gây dịch cúm Tây Ban Nha. 72 năm sau, vào năm 2005, tạp chí National Geographic dẫn lời tiến sĩ Jeffrey Taubenberger của Viện Quốc gia Mỹ về Dị ứng và Bệnh truyền nhiễm (NIAID) và đồng sự đã có thể xác định chủng siêu vi trùng chết chóc vào năm 1918 bằng cách sử dụng mô từ xác một bệnh nhân nữ được bảo quản trong băng tầng vĩnh cửu Alaska. Ðó là H1N1, lây từ động vật sang người.

H1N1 là tổ tiên của một số chủng cúm mùa truyền bệnh cho con người từ nhiều năm qua. “Vì vậy, theo một nghĩa nào đó, sau hơn 100 năm, chúng ta vẫn chưa thoát khỏi kỷ nguyên 1918”, ông Taubenberger kết luận. Ngày nay, câu chuyện của Pfeiffer là lời nhắc nhở chết chóc cho những thách thức mà các nhà khoa học phải đối mặt khi xuất hiện mối đe dọa liên quan đến vi sinh vật.

Dù vậy, sai lầm và hậu quả khi đó đã tạo nên ảnh hưởng kéo dài cho khoa học và y khoa. Cuối cùng, những tiêu chuẩn mới về nghiên cứu và điều chế thuốc đã được thiết lập, một số vẫn còn có hiệu lực đến ngày nay. Công trình nghiên cứu được các nhà khoa học theo đuổi trong lúc diễn ra đại dịch năm 1918 đã mở đường cho các liệu pháp đối với những căn bệnh khác, đẩy nhanh việc hình thành những viện y tế công cộng ở tầm quốc gia và trên toàn cầu. Trên hết, họ đã giúp con người thời nay chuẩn bị tốt hơn trong việc đối phó dịch bệnh thời hiện đại, bao gồm dịch Covid-19, theo tiến sĩ Taubenberger.

HỒNG HOANG