Quận Gò Vấp còn 6 phường sau sáp nhập là Hạnh Thông, An Nhơn, Gò Vấp, Thông Tây Hội, An Hội Tây, An Hội Đông
Phường Hạnh Thông gộp từ 2 phường là phường 1 và 3. Hạnh Thông nghe đâu tên ban đầu là Hanh Thông, sau bị nói chệch đi. Hanh Thông là tên địa danh cũ của đất Bình Dương xưa, có từ năm 1816. Đây là tên một ấp của tổng Bình Trị, huyện Bình Dương, trấn Phiên An (sau đổi thành tỉnh Gia Định). Hanh Thông cũng là tên chữ một quẻ trong Kinh Dịch, được đặt khi mới thành lập huyện Bình Dương vào thế kỷ XVIII. Đây cũng là tên một con đường hiện nay.
Hai phường 5 và 6 nhập lại lấy tên mới là phường An Nhơn. Ngày 12 tháng 1 năm Đinh Mão (1807), vua Gia Long cho lập trấn Phiên An. Trấn gồm một số phủ huyện, trong đó có tổng Bình Trị. Tổng này có 76 xã thôn, có tên thôn An Nhơn. Đầu thế kỷ 20, thôn An Nhơn chuyển thành làng (xã) thuộc tổng Bình Trị, huyện Gò Vấp, tỉnh Gia Định. An Nhơn cũng là tên một giáo đoàn được hình thành từ xa xưa, nằm trong vùng đất rộng lớn, quê hương của thánh tử đạo Phaolô Lê Văn Lộc, nhưng mãi đến năm 1965 mới chính thức định hình ranh giới như hiện nay, với ngôi nhà nguyện nhỏ được dựng nên để những giáo dân trong khu vực này có nơi lui tới. Đến năm 1966, được công nhận là giáo họ và có linh mục thường xuyên coi sóc. Năm 1971, giáo họ An Nhơn được nâng lên thành giáo xứ.
Phường Gò Vấp hình thành từ việc sáp nhập 2 phường 10 và 17. Địa danh Gò Vấp gắn với chợ Gò Vấp (có từ năm 1897) là 1 trong 4 chợ cổ nhất của Gia Định xưa (Gò Vấp, Bến Thành, Chợ Quán và Long Kiểng). Theo nhà văn Sơn Nam, từ “Vấp” được đọc trại từ chữ “Vắp”, là tên một loài cây cứng như lim (hiện trong Thảo Cầm Viên Sài Gòn còn vài cây). Gò Vắp xưa là vùng đất cao, cứng, có trồng nhiều cây vắp. Có câu ca dao xưa như sau: Trầu Sài Gòn xé ra nửa lá/ Thuốc Gò Vấp hút đã một hơi. Đó là muốn chỉ đến nghề trồng thuốc lá ở Gò Vấp một thời nổi tiếng khắp lục tỉnh Nam Kỳ. Gò Vấp năm 1944 là một trong 4 quận của tỉnh Gia Định, gồm 2 tổng và 14 xã thôn. Năm 1970 là 1 trong 8 quận của tỉnh Gia Định, gồm 7 xã. So với quận Gò Vấp sau 1975 thì có diện tích gấp hơn 3 lần. Giáo xứ Gò Vấp là một trong số họ đạo lâu đời trên 100 năm ở TGP TPHCM, thành lập năm 1857. Hậu bán thế kỷ XIX, cả vùng Gò Vấp vẫn còn rải rác các điểm truyền giáo nhỏ bé. Riêng khu vực của họ đạo Gò Vấp bây giờ, lúc đó có vỏn vẹn 75 tín hữu. Những người Công giáo từ Chợ Quán đến đây sinh sống. Cách đó vài cây số, vùng An Nhơn và Thông Tây Hội cũng có một ít người có đạo. Bước ngoặt quan trọng trong quá trình hình thành và củng cố cộng đoàn đức tin Gò Vấp ghi dấu vào năm 1897, khi cha L. Lambert được bổ nhiệm làm cha sở đầu tiên, đặt nền móng cho sự phát triển giáo xứ về sau.
Sau khi sáp nhập 2 phường 8 và 11, sẽ lấy tên phường mới là Thông Tây Hội. Tên Thông Tây Hội là địa danh cũ của huyện Bình Dương, trấn Phiên An xưa. Thông Tây Hội nguyên là một thôn của làng Hanh Thông, đặt từ thời Gia Long. Thông Tây Hội cũng là tên một ngôi đình cổ, hiện nằm trên đường Thống Nhất. Một số tài liệu cho rằng tên này ghép từ Thông Tây và An Hội mà thành. Trong vùng cũng có một giáo xứ lâu đời lấy tên Hạnh Thông Tây. Giáo xứ được thành lập năm 1861, do linh mục Puginier gầy dựng. Ban đầu, chỉ có gia đình ông Phủ Ca và một vài người có quyền thế trong ngôi làng nhỏ có tên là Hạnh Thông Tây xin gia nhập đạo. Lúc đầu, do chưa có nơi tụ họp nên một số người khá giả đã ưng thuận hiến tặng ngôi đình của họ mà dựng lên ngôi nhà nguyện đầu tiên của Hạnh Thông Tây. Từ năm 1865 đến năm 1899 vẫn chưa có linh mục sở tại, mà do linh mục từ An Nhơn đến cử hành thánh lễ và các bí tích cho giáo dân.
Phường An Hội Tây hình thành khi nhập 2 phường 12 và 14; phường An Hội Đông ra đời khi nhập 2 phường 15 và 16. Phường An Hội Tây và An Hội Đông gắn với di tích lịch sử đình An Hội. An Hội là tên một thôn làng có thể xem là cổ xưa nhất của vùng đất Sài Gòn - Gia Định. Trong vùng còn có làng nghề lư đồng An Hội, tạo dựng từ thế kỷ XIX, đến nay vẫn còn vài gia đình làm nghề.
Quận Bình Tân còn 5 phường là Bình Tân, Bình Hưng Hòa, Bình Trị Đông, An Lạc, Tân Tạo
Nhập phường Bình Hưng Hòa B và một phần phường Bình Trị Đông A, một phần phường Tân Tạo, lấy tên mới là phường Bình Tân. Bình Tân là tên quận cũ, thành lập năm 2003, trên cơ sở nhập thị trấn An Lạc và 3 xã thuộc huyện Bình Chánh lúc bấy giờ là Bình Hưng Hòa, Bình Trị Đông và Tân Tạo.
Các phường Bình Trị Đông, phường Bình Trị Đông A và phường Bình Hưng Hòa A nhập lại thành phường mới là Bình Trị Đông. Đây là tên địa danh ở trấn Phiên An xưa. Nguyên là một thôn của tổng Tân Phong, huyện Tân Long, phủ Tân Bình, trấn Phiên An. Đầu thế kỷ XX thuộc Trung quận tỉnh Chợ Lớn, rồi lại thuộc huyện Bình Chánh tỉnh Gia Định. Sau 1975 đến năm 2003 có tên xã Bình Trị Đông, huyện Bình Chánh, TPHCM.
Nhập phường Bình Hưng Hòa, một phần phường Bình Hưng Hòa A thuộc quận Bình Tân và một phần phường Sơn Kỳ thuộc quận Tân Phú thành phường Bình Hưng Hòa mới. Bình Hưng Hòa năm 1944 là tên xã thôn của tổng Dương Hòa Thượng, quận Gò Vấp, tỉnh Gia Định. Năm 1972 là xã của quận Tân Bình, tỉnh Gia Định. Sau năm 1975 đến năm 2003 là tên một xã thuộc huyện Bình Chánh, rồi là tên một phường thuộc quận Bình Tân từ năm 2003.
Các phường An Lạc, phường An Lạc A và phường Bình Trị Đông B sau sáp nhập thành phường An Lạc mới. An Lạc là tên một thị trấn của huyện Bình Chánh từ 1981 đến năm 2003, tên phường thuộc quận Bình Tân từ năm 2003. Trong quá khứ, đây là tên một xã của tổng Long Hưng, huyện Tân Long, phủ Tân Bình, trấn Phiên An; đến năm 1836 thuộc tổng Long Hưng Thượng, huyện Tân Long tỉnh Gia Định; năm 1880 là xã thôn của tổng cũ, hạt Chợ Lớn; năm 1944 vẫn thuộc tổng cũ, nhưng là quận Gò Đen, tỉnh Chợ Lớn; năm 1972 là xã của quận Bình Chánh, tỉnh Gia Định. Sau năm 1975 thì như đã kể ở trên. An Lạc cũng là tên ngôi chợ ở phường An Lạc, hình thành từ khi bến xe Miền Tây dời về đây trong những năm 1960. Ngoài ra còn có cây cầu tên An Lạc bắc qua rạch Nước Lên trên đường Kinh Dương Vương, dài 75m. Cầu làm năm 1836 và được xây lại năm 1968 và sửa năm 1993.
Sau khi nhập phường Tân Tạo A và một phần phường Tân Tạo thuộc quận Bình Tân, cùng một phần của xã Tân Kiên, huyện Bình Chánh, hình thành nên một phường mới mang tên Tân Tạo. Tân Tạo là xã của huyện bình Chánh trước ngày 5.11.2003. Xưa hơn, vào năm 1820, là thôn của tổng Tân Phong, huyện Tân Long, phủ Tân Bình, trấn Phiên An; năm 1836 là thôn của tổng Tân Phong Trung, huyện Tân Long, phủ Tân Bình, tỉnh Gia Định; năm 1880 thuộc hạt Chợ Lớn rồi tỉnh Chợ Lớn; năm 1972 là xã của quận Bình Chánh, tỉnh Gia Định. Đây cũng là tên một phường sau ngày 5.11.2003 của quận Bình Tân.
Tài liệu tham khảo:
- Từ điển Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh (Thạch Phương - Lê Trung Hoa chủ biên)
- Địa danh ở Thành phố Hồ Chí Minh (Lê Trung Hoa)
- Từ điển địa danh Thành phố Sài Gòn - Hồ Chí Minh (Lê Trung Hoa)
- Đường phố TPHCM ( Nguyễn Đình Tư - Nguyễn Quyết Thắng)
- Sài Gòn Năm Xưa (Vương Hồng Sển)
- Đất Gia Định Xưa (Sơn Nam)
- Gia Định Xưa Và Nay (Huỳnh Minh)
- Lược sử giáo xứ Gò Vấp, An Nhơn và giáo xứ Hạnh Thông Tây (Tài liệu lưu hành nội bộ)
Minh Hải thực hiện
Bình luận