Ðức Bênêđictô XVI đã về Nhà Cha

Sáng 31.12.2022, Ðức nguyên Giáo Hoàng Bênêđictô XVI đã được Chúa gọi về, khép lại hành trình 95 năm dương thế của một trong những nhà thần học lỗi lạc nhất trong lịch sử Giáo hội Công giáo.

Trên hành trình ấy có những ngã rẽ quan trọng, thậm chí làm cả thế giới chấn động, như vào cuối tháng 2.2013. Ngã rẽ cách đây gần 10 năm đã dẫn đến một điều đặc biệt: biến cố một vị giáo hoàng qua đời đã không chấm dứt một triều đại giáo hoàng. Ðiều này chưa từng xảy ra kể từ năm 1417. Và cũng chính bởi ngã rẽ năm 2013 mà lần đầu tiên trong lịch sử, tang lễ của một vị giáo hoàng vừa qua đời do một giáo hoàng chủ tế, thay vì hồng y niên trưởng.

Với trí tuệ kiệt xuất, Ðức Bênêđictô XVI vẫn luôn nhìn về hành trình cuộc đời đã, đang và sẽ đi của mình bằng sự minh triết. Quyết định thoái vị - ngã rẽ gây chấn động - đã được ngài mở ra từ năm 2010, trong một chia sẻ với nhà báo Peter Seewald: “Khi một giáo hoàng nhận thức rõ ràng rằng bản thân không còn đảm bảo cả về thể chất lẫn tinh thần để hoàn thành tốt sứ vụ của mình, thì vị ấy có quyền, và thậm chí trong một số trường hợp, có nghĩa vụ thoái vị”.

Cố vấn trẻ tuổi ở Công đồng

Sinh ra tại bang Bavaria (Ðức), trong một gia đình Công giáo bình dị nhưng nhiệt thành với đời sống đạo, cậu bé Joseph Ratzinger - tên khai sinh của Ðức Bênêđictô XVI - luôn chứng tỏ được sự thông tuệ của mình. Rời thị trấn quê nhà, cậu gia nhập Chủng viện, sau đó theo học ở những Ðại học danh tiếng, rồi trở thành giáo sư cũng ở những Ðại học uy tín nhất của Ðức. Cha Ratzinger đã sớm khẳng định được vị trí của mình trong giới nghiên cứu thần học và triết học trên thế giới. Ở độ tuổi rất trẻ, ngài đã tham dự Công đồng Vatican II (1962-1965) trong vai trò là cố vấn về thần học cạnh Ðức Hồng y Joseph Frings, Tổng Giám mục Cologne (Ðức) khi ấy. Tại các phiên của Công đồng, cha Ratzinger bảo vệ quan điểm cần phải thực hiện những thay đổi về phụng vụ, chẳng hạn như “phải phá bỏ bức tường của tiếng Latin”.

Cùng với Ðức Hồng y Frings, ngài được xem là thuộc nhóm các nhà cải cách, muốn mang lại làn gió mới cho Giáo hội. Tuy nhiên, giai đoạn ngay sau Công đồng Vatican II diễn ra khá phức tạp. Một số quan điểm đổi mới từ Công đồng bị hiểu lệch lạc. Qua những bài viết và phát biểu, cha Ratzinger đã cho thấy tuy ngài mong muốn có sự thay đổi, nhưng là một sự thay đổi mang tính tiếp nối, chứ không phải chối bỏ những giá trị nền tảng của giáo lý và đức tin Công giáo. Ngài phê phán mạnh mẽ những ai cố ý diễn dịch một cách lệch lạc về những thay đổi trong phụng vụ.

Năm 1977, cha Ratzinger được Ðức Phaolô VI bổ nhiệm làm Tổng Giám mục Munich, và cùng năm, ngài được vinh thăng hồng y. Làm chủ chăn của Munich chỉ vài năm, một ngã rẽ quan trọng đã mở ra với ngài vào năm 1981: được Ðức Gioan Phaolô II bổ nhiệm làm Tổng trưởng Bộ Giáo lý Ðức tin, một trong những bộ trọng yếu của giáo triều. Ngài giữ vị trí này cho đến năm 2005, khi được mật nghị bầu chọn làm giáo hoàng.

Trong hơn 23 năm đứng đầu Bộ Giáo lý Ðức tin, Ðức Hồng y Ratzinger tiếp tục dành nhiều thời gian nghiên cứu và viết. Hằng tuần, mỗi tối thứ Sáu, ngài đều có cuộc gặp với Ðức Gioan Phaolô II để thảo luận về công việc của Bộ. Một trong những công trình quan trọng nhất mà ngài đã hoàn thành trong giai đoạn làm Tổng trưởng là soạn thảo trong vòng 6 năm bản “Catechismus Catholicae Ecclesiae” (Tựa tiếng Việt: Sách Giáo lý của Hội Thánh Công giáo), công bố vào năm 1992. Ðối với nhiều nhà nghiên cứu lâu năm về Vatican, chặng đường từ Công đồng Vatican II đến Bộ Giáo lý Ðức tin của Ðức Hồng y Ratzinger đòi hỏi rất nhiều sự can đảm: can đảm kêu gọi sự đổi mới; can đảm “chấn chỉnh” lại sự lệch lạc, quá đà; và can đảm nhận sứ vụ trở thành cột trụ về giáo lý - đức tin để bảo vệ những nền tảng của đức tin Công giáo.

Năm 2005, khi Ðức Gioan Phaolô II về với Chúa, ở vị trí hồng y niên trưởng, ngài từng nghĩ thời gian sau đó sẽ là cuộc sống hưu trí tĩnh lặng nhưng một ngã rẽ mới lại mở ra: ngài được mật nghị bầu chọn, trở thành vị giáo hoàng người Ðức đầu tiên trong lịch sử, lấy tông hiệu Bênêđictô XVI. Việc ngài được bầu chọn không gây nhiều ngạc nhiên vì vị Tổng trưởng Bộ Giáo lý Ðức tin vào thời điểm đó đã là một nhà thần học được nể trọng trên khắp thế giới. Nhận sứ vụ nặng nề khi đã 78 tuổi, trước đám đông các tín hữu đón chào mình, ngài tự giới thiệu là “người thợ bé mọn trong vườn nho của Chúa”, mong muốn “lắng nghe, cùng toàn thể Hội Thánh, Lời và Thánh Ý Chúa”.

Giáo sư thần học ở Freising - Đức vào năm 1959 - ảnh: AFP

Bậc thầy vĩ đại

Một trong những điểm mà các nhà nghiên cứu thần học và triết học nhấn mạnh ở Ðức Bênêđictô XVI chính là sự mạch lạc, sáng sủa trong những tác phẩm, bài viết, huấn dụ… của ngài. Nhiều khái niệm, tư tưởng phức tạp qua sự diễn đạt của ngài đã trở nên rất dễ hiểu. Ðiều này ít nhiều có liên quan đến việc trong thời gian dài, Ðức Bênêđictô XVI là giáo sư giảng dạy ở các chủng viện và Ðại học tại Ðức. Ngài là giáo sư rất được kính trọng và mến mộ. Một trong số nhiều nghiên cứu sinh tiến sĩ được ngài làm giáo sư hướng dẫn luận án là Ðức Hồng y Christoph Schönborn, Tổng Giám mục Vienna (Áo). Với Ðức Hồng y Schönborn, “Đức Bênêđictô XVI mãi mãi là bậc thầy vĩ đại”. Vị chủ chăn của TGP Vienna nhận định: “Tôi là học trò của ngài và đã được học hỏi rất nhiều từ ngài, nhưng không chỉ những học trò trực tiếp mới được như vậy. Đức nguyên Giáo Hoàng là bậc thầy cho toàn thể Giáo hội, và vượt ra ngoài khuôn khổ của Giáo hội, bởi cách truyền đạt về thần học đầy minh triết và sáng sủa của ngài. Bậc thầy không chỉ giảng dạy, mà còn mở lối, dẫn đường, hướng chúng ta đến những chân trời mới”.

Vì Ðức Bênêđictô XVI có phương cách giảng giải và truyền đạt sáng sủa, mạch lạc, dễ hiểu về những điều phức tạp, nên ngoài các linh mục, tu sĩ, các nhà nghiên cứu chuyên sâu, thì các tín hữu cũng được học nhiều từ ngài. Trong triều đại của vị giáo hoàng người Ðức, các buổi đọc kinh Truyền tin và tiếp kiến chung vào thứ Tư hằng tuần thường là dịp để ngài giảng về thần học, giáo lý… Có những thời điểm, chẳng hạn vào tháng 5.2011, ngài huấn dụ về việc cầu nguyện trong buổi tiếp kiếp chung suốt nhiều tuần liên tiếp.

Gặp gỡ các tín hữu Hồi giáo - ảnh: Vatican Media

Và như Ðức Hồng y Schönborn đã nói, bậc thầy cũng là người mở lối, dẫn đường, bậc thầy Bênêđictô XVI đã mở ra một ngã rẽ gây chấn động vào năm 2013 khi ngài tuyên bố thoái vị. Cuộc sống lặng lẽ, giản dị sau đó của ngài ở tu viện Mater Ecclesiae cũng là cách thể hiện của một bậc thầy, dùng chính cách sống khiêm nhường của mình làm bài giảng sống động. Trong gần 10 năm qua, Ðức Bênêđictô XVI dành nhiều thời gian để cầu nguyện, đọc sách, rất hiếm khi xuất hiện trước công chúng. Ngài không hề tránh né khi nói về sức khỏe đang suy yếu của mình, như vào năm 2018 trong một thư gởi đến Báo Corriere della Sera, Ðức Bênêđictô XVI tự nhận là “đang trên đường hành hương về Nhà Cha”. Ngày cuối cùng của năm 2022, vị khách hành hương ấy đã về đến đích.

Lan Chi