Vũng Tàu và các tên gọi địa danh xưa đến nay (Kỳ 1)

LTS: TPHCM, Bình Dương, Bà Rịa - Vũng Tàu đều có lịch sử hình thành và phát triển lâu đời, gắn liền với quá trình mở rộng bờ cõi về phương Nam. Trong loạt bài dài kỳ viết về các tên địa danh phường - xã thuộc TPHCM mới, chúng tôi đã có dịp giới thiệu các phường - xã của TPHCM cũ và Bình Dương; từ số này, sẽ tiếp tục ngược tìm về nguồn cội xưa và tên gọi của 30 phường - xã - đặc khu thuộc địa bàn Bà Rịa - Vũng Tàu.

VŨNG TÀU TỪNG MANG VÔ SỐ TÊN GỌI KHÁC NHAU

Phường Vũng Tàu của TPHCM mới hình thành trên cơ sở sáp nhập các phường 1, phường 2, phường 3, phường 4, phường 5, phường Thắng Nhì, phường Thắng Tam thuộc thành phố Vũng Tàu cũ.

Vũng Tàu từ trước đến nay có nhiều tên gọi khác nhau. Tên Vũng Tàu được ghi trong văn bản sớm nhất là trong Tự vị Annam - Latinh của Đức Giám mục Pigneau de Béhaine (Đức cha Bá Đa Lộc), với định nghĩa là “nơi tàu đậu”. Sách in năm 1772-1773.

Một góc Vũng Tàu xưa .jpg (787 KB) — *Một góc Vũng Tàu xưa*

Còn trong sách Gia Định thành thông chí (1820) của Trịnh Hoài Đức, địa danh Vũng Tàu được chép là Thuyền Úc: “Tục gọi Vũng Tàu, ở về phía Đông, cách trấn 234 dặm rưỡi. Lưỡi đất phòi ra ngoài biển, càng ra xa càng lớn. Phía Bắc bao lấy cửa Tắc Ký, phía Nam dựa vào Thát Sơn (núi Gành Rái), che khuất cửa biển Cần Giờ. Thế đất trông rất sung mãn, mặt vũng hướng về Tây, lòng vũng to rộng, là nơi thu kết các dòng nhỏ của các sông đầm và các ngòi rạch chảy về biển, làm nơi ghe thuyền đến đậu rất yên ổn”. Địa danh Thuyền Úc trong chữ Hán có thể được dịch ra là Vũng Thuyền. Vì sao từ Vũng Thuyền chuyển gọi thành Vũng Tàu thì có lẽ để thích hợp với thực tế của phương tiện neo đậu (theo thói quen của người Việt, gọi tàu sẽ hiểu là phương tiện lớn hơn thuyền - NV). Cũng có cách lý giải khác là do ảnh hưởng của phương ngữ Nam bộ, người ta vẫn quen gọi tàu hơn là thuyền, thành ra có tên Vũng Tàu.

Núi Tao Phùng thuộc địa bàn phường Vũng Tàu mới.jpg (98 KB) — *Núi Tao Phùng thuộc địa bàn phường Vũng Tàu mới*

Xa xưa hơn nữa, vùng đất Vũng Tàu ngày nay có tên là Chân Bồ, được ghi nhận từ thế kỷ XIII. Đầu thế kỷ XVI trở về sau, các nhà hàng hải, du hành phương Tây gọi miền này với những cái tên khác nhau như Oporto Cinco Chagas Verdareiras, Cinco Chagas, Saint Jacques, Cape St. James, Vung-tao, Pungtao, mũi Vịnh Tàu… Theo các ghi chép cũ, từ năm 1775 đã có tàu thuyền của Bồ Đào Nha và Pháp ra vào vùng biển đó để buôn bán, trao đổi hàng hóa. Nhà khảo cứu Huỳnh Minh trong “Vũng Tàu Xưa Và Nay - 1970” lý giải: “Nơi đây người Việt gọi là Vũng Tàu vì tàu ngoại quốc thường ghé đậu tránh gió giông. Người Bồ Đào Nha gọi là Cap Saint Jacques vì tưởng đã tìm ra một miền đất mới, nên lấy tên vị thánh họ tôn kính là thánh Jacques mà đặt cho mũi này”. Không loại trừ khả năng, bởi điều đó nên trên họa đồ của các nhà hàng hải phương Tây, thường thấy ghi điểm này là Cap Saint Jacques (Mũi đất mang tên thánh Giacôbê). Còn người Việt có một khoảng thời gian gọi là Tam Thắng, do là nơi có 3 làng Thắng Nhứt, Thắng Nhì và Thắng Tam. Ba làng này gói gọn trong thành phố Cap Saint Jacques khi đó, với dân số khoảng 5.600 người, có nguồn gốc như sau: Vào đời vua Gia Long 1802-1819, triều đình nhà Nguyễn đã điều 3 chiếc thuyền lớn chở một nhóm người để khai thác những vùng đất mới còn hoang vu. Ba làng Thắng Tam, Thắng Nhì, Thắng Nhứt được thành lập, và cũng có tên chung là Tam Thoàn, để kỷ niệm ba chiếc thuyền đầu tiên cập bến này dựng ấp, đánh dấu việc hình thành cộng đồng dân cư chính thức nơi đây.

Như đã nói, do nằm ở thế đất ba mặt giáp biển, rất thuận lợi cho tàu bè đậu tránh gió trước khi vào Gia Định, nên đây được gọi là Vũng Tàu. Thời Việt Nam thuộc Pháp, Vũng Tàu còn được gọi là Ô Cấp hoặc Cấp - phiên âm của chữ Pháp “Au Cap” trong câu “Aller au cap” (đi ra đất mũi). Nhưng theo nhà nghiên cứu Huỳnh Minh, nếu truy nguyên danh từ thì Vũng là cái Vịnh nhỏ, nên “Vũng Tàu không thể cùng một chỗ với Ô Cấp. Bởi vì Vũng Tàu là thứ vũng nước sâu, để cho thuyền đậu, còn Ô Cấp là mũi (mõm) đất hay đá chạy thọt ra ngoài mặt biển. Tuy rằng nói Ô Cấp theo âm tiếng Pháp, hay nói Vũng Tàu theo tiếng Nôm - tức thuần tuý tiếng Việt Nam - mọi người đều hiểu: chỉ một chỗ mà thôi. Vì “bờ cõi” Vũng Tàu ngày nay được mở rộng hơn xưa và “nó” đã “nuốt chửng” Ô Cấp vào thành một khối thị xã rồi” (sđd). Do đó, chính xác vị trí Ô Cấp chính là mũi Thùy Vân bây giờ.

Về mặt hành chánh, từ năm 1859, khi 12 chiến hạm của Pháp nổ súng tấn công Phước Thắng, Vũng Tàu bắt đầu nằm trong tay quản trị của họ. Năm 1864, Pháp chia 3 tỉnh miền Đông Nam Bộ thành 7 tiểu khu, và Vũng Tàu thuộc tiểu khu Bà Rịa. Năm 1895, Toàn quyền Đông Dương tách Vũng Tàu khỏi Bà Rịa để thành lập thành phố Vũng Tàu - thành phố du lịch, nghỉ dưỡng đầu tiên của Việt Nam. Ngày 20.1.1899, Toàn quyền Đông Dương lại ra quyết định hợp nhất Bà Rịa với Vũng Tàu để thành lập một đơn vị hành chính mới mang tên Pháp: Cap Saint Jacques, song song với việc làm đường bộ nối Sài Gòn với Vũng Tàu. Ngày 5.7.1928, Thống đốc Nam Kỳ tách Vũng Tàu khỏi Bà Rịa, hợp nhất với làng Long Sơn và tổng Cần Giờ để thành lập tỉnh Cap Saint Jacques. Ngày 3.1.1957, Chính phủ Việt Nam Cộng hòa tái lập tỉnh Phước Tuy, trong đó Vũng Tàu là một quận. Tháng 12.1960, Vũng Tàu lại thuộc tỉnh Bà Rịa - Long Khánh; sau đó, ngày 8.9.1964, đổi quận Vũng Tàu thành thị xã Vũng Tàu. Ngày 3.5.1979, Quốc hội nước CHXHCN Việt Nam ra quyết định thành lập Đặc khu Vũng Tàu - Côn Đảo trực thuộc Trung ương. Ngày 18.2.1991, tại kỳ họp thứ IX, Quốc hội khóa VIII đã ra nghị quyết thành lập tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu, và thành phố Vũng Tàu thuộc tỉnh này. Từ ngày 1.7.2025, hai tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu và Bình Dương nhập vào TPHCM, thành lập TPHCM mới.

Nhà thờ giáo xứ Vũng Tàu .jpg (111 KB) — *Nhà thờ giáo xứ Vũng Tàu*

Vũng Tàu cũng là tên một xứ đạo được các linh mục Thừa Sai người Pháp khai mở. Cụ thể, năm 1865, cha Errard là cha sở Bà Rịa cất một nhà tạm ở Bãi Trước để các linh mục đi tắm biển có chỗ nghỉ ngơi. Giáo dân chỉ có một số rất ít là người địa phương, còn lại là các ngư dân từ miền Trung ghé qua trú tạm tránh gió bão, đợi biển êm rồi tiếp tục lên đường ra khơi đánh cá. Dần dần, khi Vũng Tàu trở thành thương cảng, bà con lương - giáo đến nhập cư ngày một đông hơn. Năm 1889, cha Sion được cử làm cha xứ đầu tiên, giáo xứ Vũng Tàu thuộc địa phận Tây Đàng Trong (về sau đổi thành Sài Gòn; sau năm 1965, khi lập GP Xuân Lộc thì thuộc GP Xuân Lộc; đến năm 2005, khi GP Bà Rịa được Tòa Thánh thành lập lại thuộc GP Bà Rịa). Cha Sion đã xây dựng một nhà thờ khá rộng, vừa để dâng thánh lễ, vừa làm việc mục vụ bác ái. Giáo xứ nhận thánh Giacôbê làm quan thầy, có liên quan đến lịch sử, khi ngày trước người Pháp đặt tên thành phố này là Cap Saint Jacques.