Sài Gòn có những góc phố, phiên chợ đượm hương Tết của vùng Bắc Bộ xưa. Vùng Ông Tạ cùng sắc xanh lá dong, xôi đỗ, chè Thái Nguyên; chợ Xóm Mới với mùi thơm nồng nàn của giò chả, măng miến... Những phiên chợ đậm nét văn hóa như gói ghém ký ức của bao thế hệ tha hương.
Nếu ai đó hỏi“Nơi nào lưu giữ hương vị Tết Bắc ở đất Sài Gòn rõ nhất?”, có lẽ nhiều người sẽ nhắc ngay đến khu Ông Tạ (quận Tân Bình cũ). 2/3 thế kỷ trước, khi bà con mang theo nắm đất, nhành hoa và “văn hóa Tết” của người Hà Nội, Nam Định, Thái Bình... vào đây, đã hình thành một không gian sinh hoạt đậm chất văn hóa Bắc bộ, trong đó có chợ Tết. Đã hơn 70 năm đi qua, Ông Tạ bây giờ vẫn bán “hàng Tết Bắc” với đủ loại thực phẩm phục vụ cộng đồng di cư, các nguyên vật liệu gói bánh chưng, kẹo lạc, hạt dưa, kẹo mứt... vẫn đầy trong các cửa hiệu. Dễ nhận ra nhất là từ sau rằm tháng Chạp, những hàng lá dong nằm trên suốt một đoạn đường Cách Mạng Tháng Tám và Phạm Văn Hai. Hàng trăm bó lá dong xanh mướt được xếp dọc vỉa hè, xen giữa là lạt tre, khuôn bánh, dây buộc, nồi nấu... Lá dong chủ yếu được đưa về từ Đồng Nai, Lâm Đồng và một số vùng khác ở Tây Nguyên nắng gió. Nếu như trước kia, người “ra chợ” chủ yếu là khách lớn tuổi, đi sắm sửa về làm bánh, thì vài năm trở lại đây, chợ lá dong Ông Tạ xuất hiện thêm nhiều người trẻ. Không khó để bắt gặp hình ảnh các TikToker, YouTuber, hoặc những gia đình trong trang phục áo dài truyền thống, cầm máy quay đi giữa chợ lá xanh, lan tỏa không khí chợ Tết xưa trong nhịp sống mới trên không gian số. Họ đến đây chụp ảnh quay phim, sẵn tiện mua ủng hộ một ít vật phẩm về cho gia đình hay tặng bạn bè, người thân. Sự giao thoa giữa truyền thống và hiện đại khiến phiên chợ vốn trầm mặc bỗng trở nên sinh động, thú vị, phảng phất nét duyên Bắc trên vùng đất phương Nam trù phú. Điều thú vị không chỉ nằm ở hàng hóa, mà cả ở con người. Nhiều gia đình đã có đến vài thế hệ, vừa bán nguyên vật liệu, vừa truyền lại kinh nghiệm gói bánh: lá nào để gói, lá nào để lót nồi, buộc lạt ra sao để bánh vuông vức mà không bị nứt. Cái sự tỉ mỉ, chậm rãi ấy chính là “chất Bắc” mà không siêu thị hiện đại nào có thể thay thế được. Có những người đã gắn bó với phiên chợ lá dong đến nửa thế kỷ. Bà Nguyễn Thị Thủy, 65 tuổi là một trường hợp như thế, với thâm niên 50 năm. Bà kể khi 14 tuổi đã theo chân mẹ đi bán lá dong ở chợ Ông Tạ, rồi năm tròn 20, khi mẹ không còn, cô gái trẻ đã mạnh dạn nối nghiệp cho đến nay. Giờ cũng đã lớn tuổi, con cái năn nỉ “nghỉ họp chợ để an hưởng tuổi già”, nhưng theo bà, “cứ sắp đến Tết thì trong lòng tôi nôn nao lắm. Thèm cái không khí nhộn nhịp, nhớ quay quắt hình ảnh thân thuộc của người mẹ thân yêu năm xưa”.
Rời Ông Tạ, xuôi về Gò Vấp, sẽ nhìn thấy Xóm Mới như một “bản sao” của một khu chợ huyện vùng châu thổ sông Hồng. Nếu chợ Ông Tạ chuyên về nguồn nguyên liệu gói bánh chưng, thì Xóm Mới chính là nơi chăm chút cho mâm cơm ngày Tết thêm đủ đầy. Giữa dòng người mua sắm hối hả, mùi giò chả, măng khô, miến dong lan tỏa khắp lối, gợi nhớ “mùi Tết” quen thuộc của bao gia đình xa quê. Ít ai biết rằng, để có diện mạo sầm uất hôm nay, chợ Xóm Mới đã trải qua một hành trình gìn giữ, bảo tồn “dấu xưa”.
Khoảng cuối thập niên 1950, đầu 1960, khi mới di cư vô đây, chợ chỉ nhóm họp đơn giản, nhỏ lẻ, bán trên thúng nia, quang gánh..., với những mặt hàng thiết yếu như gạo, đậu, rau vườn, cá khô, mắm, than củi, dầu hỏa... Những ông bà cụ cựu trào trong chợ gọi đó là thời “bán để sống”, nhưng càng về sau, ngôi chợ dần mang dấu ấn ẩm thực phương Bắc. Những sạp mắm tôm, mắm tép, cà muối, dưa cải xuất hiện từ nhu cầu “ăn cho đúng vị quê nhà” của người gốc Bắc giữa đất miền Nam hiền hòa hai mùa mưa nắng. Khi đời sống ổn định thêm một chút nữa, Xóm Mới trở thành nơi cung cấp nguyên liệu nấu nướng món ăn Bắc cho một số nơi trong tỉnh Gia Định và thành phố Sài Gòn - Chợ Lớn cũ. Đây cũng là giai đoạn các sạp giò chả thủ công bắt đầu hình thành, với giò lụa, giò thủ, nem thính gói lá chuối, được bày bán trong ngày, tạo nên danh tiếng cho ngôi chợ này suốt nhiều thập niên; đến Tết, chợ lại nhộn nhịp với dưa hành, củ kiệu, gạo nếp, đậu xanh, bánh kẹo “hương vị Bắc” được bày kín lối đi. Không ít gia đình giữ thói quen đến chợ từ rất sớm, vừa mua hàng vừa trò chuyện, hỏi thăm nhau việc chuẩn bị đón Tết ra sao, như một cách giữ gìn nếp sinh hoạt cộng đồng xưa. Chợ Xóm Mới vẫn giữ vai trò đặc biệt trong không khí chờ Xuân của người gốc Bắc tại Sài Gòn. Từ những gánh hàng quê thuở trước, giờ chợ đã sầm uất nhưng vẫn giữ hồn quê cũ, không chỉ là nơi mua bán, mà còn tái hiện ký ức Tết Bắc, khiến những người con xa quê hoài niệm, xao xuyến khôn vơi.
Cuối năm, thong dong giữa chợ lá dong Ông Tạ và ẩm thực Xóm Mới, chợt nhận ra rằng, dù cuộc sống có số hóa đến đâu, dù ai đó có thể đặt bánh chưng hay món giò chả, hũ kiệu chỉ bằng một cái chạm nhẹ trên màn hình điện thoại, thì cái cảm giác được chạm tay vào phiến lá dong, vào cái khuôn bánh chưng vuông vức, được hít hà mùi hương mộc nhĩ, giò nóng vẫn luôn rất cần ở nhiều người. Đó là cốt cách, là nguồn cội, là hình bóng cha mẹ mình trong ngày cũ. Dẫu năm tháng có phôi pha.
BÍCH VÂN
Bình luận