Cội nguồn hoạt cảnh Noel

Tại thị trấn cổ trên đỉnh đồi của Ý, thánh Phanxicô thành Assisi đã dùng máng ăn để dạy cho người nghèo cách biến những túp lều của họ trở thành cảnh tượng lẽ ra chỉ xuất hiện trong các thánh đường, dù chỉ với những phương tiện mộc mạc và tuềnh toàng nhất.

Greccio là một thị trấn từ thời trung cổ, tọa lạc trên đồi cao ở phía bắc Rome, Ý, thuộc địa phận tỉnh Rieti của vùng Lazio. Cả ngôi làng được bao phủ bởi rừng sồi tuyệt đẹp, với con đường mòn dẫn xuyên qua rừng rậm đến đỉnh núi Lacerone, ở độ cao 1.204 m. Bất chấp cảnh quan yên bình và nên thơ, dân số tại đây đang sụt giảm theo thời gian, với hiện chỉ còn khoảng 1.529 người trên diện tích 17 cây số vuông. Tuy nhiên, Đức Giáo Hoàng Phanxicô vào đầu năm 2016 đã bất ngờ đến nơi này, vì Greccio được công nhận là nơi từng dựng hoạt cảnh Giáng sinh đầu tiên cách đây gần 1.000 năm.

Thuở đầu đơn sơ

Theo lịch sử ghi lại, cộng đồng Greccio được hình thành sau đợt chạy nạn chiến tranh của người Hy Lạp vào thời xưa. Chính địa thế tự nhiên của nơi này cung cấp “lá chắn” tự nhiên bảo vệ được những người tị nạn thời đó trước sự truy lùng của chính quyền Hy Lạp. Do vậy, cái tên ban đầu từ Greece (nghĩa là Hy Lạp), tên ngôi làng được đổi thành Grece, Grecce và cuối cùng là Greccio. Hồ sơ sớm nhất ghi nhận sự tồn tại của Greccio là vào thế kỷ thứ 10, 11. Tu sĩ dòng Biển Đức, Gregory xứ Catino (1062-1133) từng đề cập đến thị trấn trên trong tác phẩm “Summary Farfense”. Dựa trên tàn tích để lại, Greccio trước đây là một lâu đài trung cổ được xây dựng vô cùng kiên cố, với tường dày bao quanh và được bảo vệ bởi 6 tháp pháo đài. Hiện thị trấn vẫn bảo tồn được một phần của lối đi thuộc về lâu đài cổ từ thế kỷ thứ 11 cùng với 3 trong số 6 tháp của nó.

Đặc biệt, Greccio là nơi vào tháng 12.1223, thánh Phanxicô từng nghĩ ra hoạt cảnh Giáng sinh đầu tiên, được dựng với các sinh vật sống. Khởi đầu của ý tưởng trên là nhằm thu hút khách hành hương đến nơi này thay vì Bê-lem (Bethlehem, hiện thuộc Palestine) do vùng Đất Thánh lúc đó thuộc quyền kiểm soát của người Thổ. Dù không làm được như mong đợi của thánh Phanxicô, ý tưởng dựng lại hoạt cảnh và hang đá từ đó đã lan rộng khắp thế giới và được duy trì như là một truyền thống tốt đẹp của mỗi mùa Giáng sinh.

Tương truyền, thánh Phanxicô đã nhớ lại chuyến thăm Bê-lem vào năm 1221, và 3 năm trước khi qua đời, ngài đã quyết định tạo dựng hoạt cảnh sống thay vì sử dụng những bức tượng. Thánh Phanxicô đã tìm được một địa điểm làm hang đá lý tưởng là một cái hang thật gần Greccio. Với sự giúp đỡ của một quý tộc trong vùng, vị tu sĩ chuẩn bị máng ăn, cỏ phủ, và một con trâu, một con lừa được buộc kế bên bệ thờ. Tin tức về hang đá Giáng sinh lan rộng khắp vùng và đến tai nhiều người trong khu vực. Đến đúng giờ đã định, tức vào đêm trước Giáng sinh, họ đến hang đá, mang theo đuốc và nến thắp sáng rực nơi này. Nhà viết tiểu sử của thánh Phanxicô là một tu sĩ khác tên Thomas, người xứ Celano, đã ghi lại cảnh tượng thánh Phanxicô đứng trước máng ăn, lòng tràn ngập tình yêu đối với Thiên Chúa và hạnh phúc dâng tràn.

Đối với ngài, một buổi lễ đơn giản như vậy mang hàm nghĩa vô cùng sâu xa, nhắc nhở cho các tín hữu ngày nay về tình trạng khó khăn, gian khổ mà Chúa Giêsu từng phải chịu đựng ngay thời điểm chào đời. Đấng Cứu Thế đã quyết định giáng thế trong cảnh nghèo khổ, khoác lên thân phận của một con người thực thụ. Các tu sĩ dòng Phanxicô nhanh chóng phổ biến hoạt động dựng hang đá mô phỏng lại hình ảnh Chúa giáng trần với động vật và người thật. Cho đến nay, hoạt cảnh sống vẫn được tái dựng khắp nơi, nhưng mô hình hang đá tĩnh đặc biệt được ưa chuộng vì cho phép trưng bày lâu hơn và ai cũng có thể làm được. Đến thế kỷ 19, truyền thống làm hang đá và dựng hoạt cảnh Giáng sinh càng phổ biến khắp nơi trên thế giới, sau khi Giáo hội Tin Lành quyết định thả lỏng lệnh cấm. 

Chuyến thăm của Đức Phanxicô

Đài truyền hình TV2000 và đài phát thanh Công giáo của Ý InBlu hồi đầu năm 2016 dẫn lời Đức cha Domenico Pompili, giám mục Rieti, kể lại chuyến thăm của Đức Thánh Cha ở nhà thờ Greccio: “Đức Giáo Hoàng bày tỏ mong muốn được tìm hiểu Greccio, nơi truyền thống hang đá được khai sinh và lan truyền khắp thế giới nhờ công của Thánh Phanxicô vào năm 1223”. Các thầy dòng Phanxicô hết sức bất ngờ khi đón Đức Thánh Cha đến nơi này, vì ngài muốn chuyến thăm được diễn ra một cách hết sức riêng tư. Linh mục Alfredo Silvestri, vị quản lý nhà thờ Greccio nhớ lại thậm chí cha chẳng mặc áo thụng vào thời điểm Đức Giáo hoàng đến. May mắn là cha Silvestri sực nhớ và nhanh chóng quay về phòng thay áo, trước khi ra cổng mở cửa đón Đức Thánh Cha. Cha kể lại: “Cảnh tượng cảm động nhất là khi Đức Phanxicô cúi người hôn lên bàn thờ mà chúng tôi thường dâng thánh lễ vào mỗi sáng”.

Chia sẻ với 150 bạn trẻ của họ đạo Greccio trước khi đến nhà thờ, Đức Giáo Hoàng Phanxicô đã so sánh hình ảnh Chúa Hài Đồng như là một lời nhắc nhở con người cần phải giang tay chào đón những người nghèo khổ nhất, vô phương tự vệ và bị xã hội xa lánh. Đức Giám mục Pompili nhấn mạnh Đức Thánh Cha đã vô cùng ấn tượng trước địa thế ngoài vòng thế tục của Greccio, và hết sức xúc động khi được tiếp xúc trực tiếp với nơi từng chứng kiến lịch sử hình thành hoạt cảnh và hang đá Giáng sinh.

BẠCH LINH