Góc thư viện giữ gìn tri thức ở Sài Gòn

Không ít lần vào ra Trung tâm Mục vụ TGP TPHCM để tham dự các khóa học hay sinh hoạt đoàn thể, vậy mà mãi gần đây, tôi mới tình cờ phát hiện một thư viện nhỏ nép mình trong dãy nhà cổ xưa. Giản dị, yên ắng và có phần khiêm tốn, nhưng không gian này lại gìn giữ một kho tàng tri thức phong phú, với nhiều đầu sách về thần học, văn hóa, xã hội…

Vài dòng nhớ lại

Sự hiện diện của thư viện gắn liền với dòng chảy lịch sử của chính Trung tâm Mục vụ. Do đó, kể về những ngày đầu hình thành, có lẽ cũng phải lật lại vài trang ký ức chung của mảnh đất đã nuôi dưỡng đời sống thiêng liêng của biết bao thế hệ chủng sinh, học viên và giáo dân này.

Cơ sở của Trung tâm Mục vụ ngày nay vốn là Tiểu Chủng viện Sài Gòn, do cha Wibaux thuộc Hội Thừa sai Paris xây dựng theo lệnh Đức Giám mục Dominique Lefèbvre vào năm 1863. Sau ba năm miệt mài kiến thiết, công trình hoàn thành năm 1866, đặt nền cho một dòng chảy đào tạo lâu dài của giáo phận. Sau năm 1975, Tiểu Chủng viện dừng hoạt động và có thời gian là trường Trung cấp Tài Chánh. Đến đầu thập niên 2000, khi được trao lại, Đức Hồng y G.B Phạm Minh Mẫn đã quyết định sử dụng cơ sở này làm Trung tâm Mục vụ, với định hướng đào tạo giáo dân để cộng tác cách hiệu quả với các mục tử trong sinh hoạt giáo xứ và giáo phận. Từ đó, nơi đây là không gian học tập và là nơi bồi dưỡng, thăng tiến đời sống đức tin, tạo điều kiện để giáo dân tham gia tích cực hơn vào sứ mạng của Hội Thánh tại địa phương. Tháng 10 năm 2004 thì chính thức đi vào hoạt động dưới tên gọi Trung tâm Văn hóa Công giáo, sau đó đổi thành Trung tâm Mục vụ để phản ánh rõ hơn phạm vi sinh hoạt đa dạng, và được cải tạo, mở rộng, hình thành diện mạo như hôm nay. Dãy nhà cổ được sửa chữa toàn diện vào khoảng năm 2003-2004 sau gần ba thập niên không sử dụng. Đây hiện là khu Nhà Truyền thống, nơi lưu giữ nhiều dấu ấn lịch sử của giáo phận. Khi sinh hoạt mục vụ ngày càng phát triển, một khối nhà mới được xây dựng phía sau với hội trường lớn, các phòng học, phòng họp và khu vực tiếp đón. Toàn bộ quá trình xây dựng, ổn định cơ sở vật chất kéo dài suốt 7-8 năm.

Chính trong giai đoạn tái thiết ấy, Thư viện Trung tâm Mục vụ cũng được lập và đi vào hoạt động ổn định, nằm ở tầng trệt, cạnh phòng Petrus Ký trong khu Nhà Truyền thống - một vị trí khá kín đáo, đủ yên tĩnh để người đọc có thể tập trung nghiên cứu.

Một kho tàng tri thức

Nếu đi từ bãi gởi xe, bước thẳng vào bên tay phải sẽ gặp lối vào khu Nhà Truyền thống, đi qua phòng Petrus Ký là tới thư viện. Còn nếu vào từ cổng Đại Chủng viện, cửa trước thư viện lại nằm đối diện núi Đức Mẹ.

Bên trong thư viện được chia thành hai gian: gian ngoài là quầy của thủ thư và nơi gởi balo, túi xách; gian trong là không gian đọc và tra cứu tài liệu. Bước qua quầy thủ thư và cánh cửa gỗ dẫn vào gian phòng bên trong, điều đầu tiên đập vào mắt tôi không phải là số lượng sách đồ sộ, mà là cảm giác trật tự và được chăm chút. Hai bên lối đi là các giá sách cao, mỗi bên gồm 14 kệ, mỗi kệ 6 ngăn, được đánh số và phân loại rõ ràng theo từng danh mục. Dù không quá rộng, căn phòng nhỏ nhắn này lại chứa khoảng 20.000 đầu sách thuộc nhiều mảng khác nhau như thần học, Kinh Thánh, phụng vụ, văn hóa - xã hội, giáo dục, lịch sử, địa lý, văn học, thơ ca… Một sự phong phú vượt ngoài hình dung ban đầu, nhất là với một thư viện mang quy mô khiêm tốn nằm trong khu nhà cổ.

Ở những kệ đầu tiên, tôi bắt gặp các đầu sách khoa học phổ thông, những cuốn sách in không dày, nhưng cách trình bày lại gần gũi và dễ đọc, với những tựa của Lê Huy Hòa như Khoa học Nhân thể, Trái đất này là của chúng mình, Chinh phục vũ trụ…, viết về hình thể học, về đất đai, bầu trời rộng lớn. Có lẽ, giữa một trung tâm vốn tập trung đào tạo về thần học và mục vụ, việc giữ lại những nhịp cầu tri thức phổ thông như thế này cũng rất cần thiết, bởi hiểu con người, hiểu thế giới, cũng là một phần của việc hiểu để phục vụ.

Đi sâu một chút, không khó để nhận ra khu vực tôn giáo chiếm vị trí quan trọng của gian phòng. Những bộ Kinh Thánh, sách chú giải, giáo lý nền tảng hay các tài liệu nghiên cứu thần học bằng tiếng Việt lẫn tiếng Anh được xếp ngay ngắn. Theo lời anh thủ thư thì đây là một trong những nhóm sách được mượn nhiều, nhất là mùa khai giảng các lớp Thánh Kinh. Các đầu sách mang tính nhập môn và tham khảo như Dẫn vào Kinh Thánh, Scripture by topic hay Kinh Thánh Nhập môn (Norberto)…

Tiếp tục dạo qua kệ bên trái, màu sắc trang nhã của những công trình xã hội học và triết học hiện lên. Những tựa sách nói về lý thuyết xã hội, quyền con người, những thay đổi của thế giới hiện đại như Sự kiến tạo xã hội về thực tại (Peter L. Berger), Where human rights are real, Quả đất quê hương của Edgar Morin... Đó là những thể loại đòi hỏi người đọc phải có chút kiên nhẫn, nhưng một khi bước vào sẽ mở ra những cách nhìn mới về xã hội và con người.

Ở những kệ sâu hơn, có các tác phẩm văn học và nghiên cứu văn hóa, những lĩnh vực tưởng chừng không liên quan lắm đến đào tạo mục vụ, nhưng thực tế thì liên quan mật thiết, vì Giáo hội hay rộng hơn là xã hội luôn cần những con người được đào tạo toàn diện. Rồi những cuốn sách về cấu trúc ngôn ngữ, xã hội học ngôn ngữ hay phân tích diễn ngôn cho thấy một sự chuẩn bị dài hơi, vì muốn nói về giáo lý, trước hết cần hiểu ngôn ngữ, có vai trò là chiếc cầu nối giữa con người với nhau.

Cuối phòng là những kệ trưng bày những đầu sách về mỹ thuật, thẩm mỹ, lịch sử và địa lý, số lượng sách có vẻ khiêm tốn hơn một chút. Những cuốn viết về nghệ thuật, về cảm thức thẩm mỹ như Breviario della nuova estetica (Americo De Propris), Le nouvel esprit artistique (Nicolas Schoffer) hay những bộ sách lịch sử đồ sộ đến những công trình lớn như Nguồn gốc văn minh (Will Durant), Hành trình của một tri thức (nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Đầu)… Tất nhiên, thư viện cũng không thiếu những cuốn sách kinh điển xưa của Giáo hội Công giáo, đặc biệt là những đầu sách in từ các nhà in chữ quốc ngữ đời đầu như Tân Định, Làng Sông, Ninh Phú…

Dẫu nhỏ và kín đáo, thư viện Trung tâm Mục vụ vẫn đóng một vai trò thiết yếu trong đời sống học tập và sinh hoạt của những học viên, cung cấp nguồn tài liệu phong phú, được sắp xếp bài bản, phục vụ cho việc nghiên cứu, đào tạo và mở rộng hiểu biết nhân văn. Giữa không gian cổ kính, trầm mặc của khu Nhà Truyền thống, thư viện nhỏ vẫn tiếp tục giữ nhịp cho hành trình học hỏi của nhiều thế hệ tu sĩ, giáo dân…

Anh Thư