Trong sáng tác nghệ thuật, mỗi nghệ sĩ có một sở trường và được công chúng biết đến qua một tác phẩm đặc biệt nào đó. Với họa sĩ Phan Kế An thì bức tranh “Nhớ một chiều Tây Bắc” đã gây được ấn tượng.
Ông sinh ngày 20.3.1923 tại làng Ðường Lâm, tỉnh Sơn Tây, trong một gia đình quyền quý. Cha ông là Khâm sai Ðại thần Phan Kế Toại, làm việc trong chính phủ Trần Trọng Kim (sau 1945), là Phó Thủ tướng kiêm Bộ trưởng Bộ Nội vụ.
 |
| Hoạ sĩ Phan Kế An |
Học hết phổ thông, Phan Kế An thi vào trường Cao đẳng Mỹ thuật Ðông Dương khóa sau cùng, học dở dang thì nhà trường phải đi sơ tán do chiến tranh: Ngành điêu khắc chuyển vào Ðà Lạt, một phần ngành hội họa chuyển về Thường Tín, một phần khác sơ tán lên Việt Bắc. Phan Kế An lên Việt Bắc nên núi rừng, đèo dốc... thường có mặt trong các họa phẩm của ông. Trong đó, bức tranh nổi tiếng nhất là “Nhớ một chiều Tây Bắc”, người họa sĩ đã gởi gắm tâm hồn của mình trước phong cảnh đặc sắc của núi rừng Tây Bắc. Bức tranh đã trở thành nguồn cảm hứng cho thi ca và âm nhạc. Nhà thơ Ðoàn Việt Bắc từ đó đã có cảm xúc sáng tác bài thơ “Thả chiều vào tranh” và nhạc sĩ Vũ Thanh đã phổ nhạc, trong đó có đoạn: “Chiều Tây Bắc trong veo ngà ngọc/ Trời như cầm được ở lòng tay/ Người lính già trầm tư nỗi nhớ/ Anh thả chiều vào tranh...”.
Phan Kế An chuyên về sơn dầu, sơn mài và là họa sĩ biếm họa nổi tiếng của báo Sự Thật với bút danh Phan Kích, ông cũng chuyên ký họa. Hầu hết văn nghệ sĩ uy tín của nước ta thời đó nhưNguyên Hồng,Thế Lữ,Nguyễn Công Hoan,Nguyễn Huy Tưởng,Nguyễn Tuân,Hoài Thanh,Hoàng Trung Thông,Trần Lê Văn,Quang Dũng,Hoàng Cầm,Anh Thơ... đều được Phan Kế An ký họa.
 |
| Bức tranh "Nhớ một chiều Tây Bắc" |
Tranh của ông từng được trưng bày ở các bảo tàng tại Liên Xô cũ như bức “Gác chuông” (Bảo tàng Phương Ðông), bức “Bụi nửa miền xuôi” (Bảo tàng Hermitage).
Họa sĩ Phan Kế An đã có nhiều thành tích trong sáng tác, ông được biết đến với giải nhất tại các cuộc triển lãm toàn quốc 1951, 1955 và 1960; giải thưởng mỹ thuật họa sĩ cao tuổi của Ủy ban Toàn quốc Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam năm 1998; giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật năm 2001. Ông cũng từng được trao Huân chương độc lập hạng Ba.
Do tuổi già, sức yếu, ông mất tại Hà Nội ngày 21.1.2018, hưởng thọ 95 tuổi. Có lẽ ông là họa sĩ Ðông Dương cuối cùng đã ra đi. Sự nghiệp của ông để lại đã góp phần làm phong phú thêm cho ngành hội họa Việt Nam.
Hiện trong bộ sưu tập của Nhà Truyền thống TGP TPHCM vẫn lưu giữ 2 trong số các tác phẩm của cố họa sĩ Phan Kế An.
LM Giuse Nguyễn Hữu Triết
Trưởng ban Mục vụ Văn hóa TGP.TPHCM
Bình luận