Người Công giáo bị bách hại hậu bán Thế kỷ 19

Trong dòng lịch sử GHCGVN, vào hậu bán thế kỷ 19, hàng ngàn giáo hữu đã bị bách hại, phần lớn bởi phong trào Văn thân; số ít còn lại do triều đình hoặc các quan lại, hương chức địa phương và quân Cờ đen.

Phong trào Văn thân xuất hiện sớm nhất và mạnh nhất có lẽ ở hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh sau khi Hòa ước (Nhâm Tuất – 1862) được ký kết.

Trong giai đoạn này, chỉ ghi nhận nhà thờ An Vân bị dốt phá và tòa giám mục ở Kim Long bị châm lửa nhưng không cháy.

Bia các vị tử đạo vùng Bà Rịa lập tại nhà thờ Mộ, nơi lưu giữ 300 hài cốt tử đạo

Trong giai đoạn 1867, tại Nam Định, làng Kẻ Trình bị cướp bóc, đốt nhà thờ, nhà xứ và 30 nhà giáo hữu, bắt hai người làm tù nhân; 12 họ đạo khác bị cướp phá, khoảng 4.000 giáo hữu khốn khổ không nhà cửa. Ở Nghệ An và Hà Tĩnh, làng Thanh Xuyên; 30 làng khác trong số đó có 12 làng lớn bị cướp bóc và đốt phá...; nhưng không có ai bị giết chết trong dịp này.

Trong giai đoạn 1873 - 1874, ở Địa phận Tây Đàng Ngoài, những thiệt hại bao gồm: 3 linh mục bản quốc; hơn 20 thầy giảng hay chủng sinh và nhiều trăm giáo hữu bị tàn sát; 14 nhà xứ và 5 tu viện bị đốt cháy; 70 nhà thờ bị thiêu hủy; đồ đạo của 16 thừa sai hay linh mục bản quốc bị cướp bóc hay hủy hoại; một số lượng lớn của nhà chung bị cướp hoặc bị đốt cháy,số tiền thiệt hại lên tới 200.000 phật lăng Pháp. Ở Địa phận Nam Đàng Ngoài gồm Nghệ An, Hà Tĩnh và một phần Quảng Bình, số thiệt hai được sơ bộ tổng kết: 8 xứ đạo bị cướp phá và rất đông giáo hữu bị tàn sát; 129 làng Công giáo bị thiêu hủy; tổng số giáo hữu (1873 – 1874) trên 63.000 người, trong số đó có 2.085 người bị sát hại và 23.190 người có nhà cửa bị đốt.

Trong giai đoạn 1882 – 1884, Địa phận Tây Đàng Ngoài, mọi người Công giáo, kể cả nhà mồ côi của địa phận bị đuổi ra khỏi Hà Nội. Tháng 3.1883, quân Cờ Đen tràn vào Hà Nội và nhiều họ đạo bị phá; tại Nam Định, thừa sai Béchet và 7 giáo hữu bị quân lính bắt đem nộp và bị chặt đầu.

Ở phía Nam Địa phận Bắc Đàng Trong, những xứ đạo Nước Ngọt, Châu Mới, Truồi, Cầu Hai bị tàn phá nặng nề, khoảng 189 giáo hữu bị sát hại; nhà thờ, nhà xứ, nhà của giáo hữu bị thiêu hủy; họ đạo nhỏ Buồng Tằm chỉ còn 10 trong số 70 nhân danh sống sót. Ở Thanh Hóa, 6 thừa sai, 1 linh mục Việt Nam, 280 giáo hữu bị sát hại. Những cuộc tàn sát này do lệnh các quan chứ không do phong trào Văn thân tự phát.

Ở phía Đông Đàng Trong (gồm các tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa và Bình Thuận), khoảng 50% tổng số giáo hữu của địa phận bị sát hại; 8 thừa sai Pháp, 7 linh mục Việt Nam, 60 thầy giảng và 270 nữ tu bị thảm sát; ngoài ra, tòa giám mục mới xây xong, một nhà in, một kho dược, hai chủng viện, bốn trang trại, 17 nhà mồ côi, 10 tu viện nữ, 225 nhà thờ - nhà nguyện bị triệt phá.

Ở Địa phận Bắc Đàng Trong (gồm các tỉnh Thừa Thiên, Quảng Trị, một phần tỉnh Quảng Bình), chỉ có tỉnh Thừa Thiên là không bị đánh phá trong giai đoạn này; còn tại Quảng Trị: 8.285 tín hữu bị tàn sát (4.642 thuộc hạt Dinh Cát, 2.013 thuộc hạt Bãi Trời, 1.666 thuộc hạt Đất Đỏ, 264 thuộc hạt Thanh Hương); tất cả các cơ sở bị triệt hạ, trừ Tiểu chủng viện An Ninh. Tỉnh Quảng Bình chỉ còn xứ Sen Bàng. Tổng số giáo hữu của Bắc Đàng Trong trước lúc xảy ra các cuộc tàn sát của Văn thân, khoảng 28.000 nhân danh và vào lúc ĐGM Caspar viết bản phúc trình ngày 26.91886, chỉ còn khoảng 18.700.

Ở Địa phận Nam Đàng Ngoài (gồm hai tỉnh Nghệ An, Hà Tĩnh và một phần tỉnh Quảng Bình), thiệt hại về người tương đối ít hơn ở Đông và Bắc Đàng Trong. Trong: 6.369 trên tổng số 71.000 giáo hữu bị chết và 264 trên tổng số 428 họ đạo bị phá hủy.

Ở Địa phận Tây Đàng Ngoài, tại 5 xứ Sông Chả, Bàu Nọ, Du Bơ, Yên Tập và Đức Phong, chỉ một linh mục bị bắt và giết. Không thấy tài liệu nào nói đến con số giáo hữu bị sát hại. Những thiệt hại ở đây chủ yếu do quân Cờ Đen gây nên. Ở phía Tây, hạt Lạc Thổ bị quân Cờ đen đốt phá, chứ không nói đến Văn thân. Hai hạt của Châu Lào trong rừng núi tỉnh Thanh Hóa giáp với Lào đã bị xóa sổ đầu năm 1884. Ở phía Nam, hạt Thanh Hóa có 4 trên 6 xứ bị Văn thân thiêu hủy hoàn toàn; 2 xứ còn lại, có nhiều họ bị cướp phá và thiêu hủy; 8.000 giáo hữu của 4 xứ Kẻ Dừa, Đa Phạn, Mỹ Điện và Kẻ Bền phải chạy trốn ra Ninh Bình và, khoảng tháng 5.1887, mới dám trở về làng cũ.

Địa phận Tây Đàng Trong gồm 6 tỉnh Nam Kỳ là thuộc địa Pháp, theo bản tổng kết của năm 1886, các Văn thân đã tổ chức nổi dậy. Ở Gò Công và Bình Hòa, hai cuộc nổi dậy đã bị dập tắt, một dự mưu nổi dậy được phát hiện, các băng nhóm tự giải tán. Nhưng ở Hốc Môn, làng Bà Điểm bị thiêu hủy, nhà Phủ Ca – huyện trưởng Hồc Môn bị tấn công, nhà riêng của Phủ Ca, nhà thờ, nhà xứ và 13 nhà của giáo hữu trong khu chợ bị đốt cháy.

Địa phận Đông, Địa phận Trung và Địa phận Bắc Đàng Ngoài, do các thừa sai Tây Ban Nha cai quản, nhờ thái độ trung lập đã không bị thiệt hai trong các năm 1867-1868 và 1873-1874. Sự thiệt hai của các địa phận thuộc dòng Đa Minh Tây Ban Nha ở Bắc Kỳ, trong giai đoạn này, chủ yếu do quân Cờ Đen cướp phá.

(theo Lịch sử phát triển Công giáo ở Việt Nam – Lm. Trương Bá Cần)