Những chiếc áo lễ xưa

Mấy tháng trước, có dịp ra Qui Nhơn vài ngày và vô tình được bước vào một không gian đầy hoài niệm mà cha Gioan Võ Ðình Ðệ (Quản lý TGM Qui Nhơn) đã dốc nhiều tâm sức dựng nên, một nguồn cảm hứng lớn đã thúc đẩy tôi hình thành những bài viết, thước phim về lịch sử giáo phận miền duyên hải này. Từng món đồ tĩnh lặng trong gian phòng lưu trữ bỗng trở nên sống động khi kể lại câu chuyện của mình. Thời gian đã biến chúng thành một phần của lịch sử, làm cho những đồ vật tưởng như không còn dùng được trở nên những pho sách vô giá. Và, một trong số đó là những chiếc áo lễ cổ…

Những chiếc áo lễ xưa với đủ màu sắc, như những quả châu lung linh mùa Giáng Sinh, được trưng bày trong tủ kiếng ở nhà truyền thống giáo phận Qui Nhơn, gây tò mò và thích thú mãnh liệt đối với du khách… Những mẫu áo lễ thiết kế theo phong cách Baroque, từ lâu đã không còn được các linh mục ở Việt Nam sử dụng, nên cũng là lý do khiến mấy tủ áo lễ trưng bày trở nên vô cùng thu hút.

Cha Đệ làm Quản lý Tòa Giám mục Qui Nhơn từ vài chục năm nay. Cha kể một ngày, khi tình cờ lục lọi trong các kho đồ cũ ở Tòa Giám mục, đã rất vui sướng và ngạc nhiên khi tìm thấy gần trăm chiếc áo lễ cổ xưa. “Tình cờ mở lại nhiều chiếc vali nhỏ đã bắt đầu bị lũ mối dòm ngó thì phát hiện ra những đồ lễ và nhiều bộ áo lễ. Những cỗ áo lễ được xếp ngay thẳng, cứ một lớp áo tới một lớp giấy mỏng. Có vali đựng hai áo, cũng có cái ba áo, năm áo… May mắn là hầu hết gần trăm chiếc áo vẫn còn nguyên vẹn, chưa hư hại gì”, cha nhớ lại và giải thích luôn, rằng theo truyền thống từ trước đến nay, khi các linh mục ở xứ qua đời, giáo xứ thường đóng những đồ dùng cá nhân của các ngài gởi về Tòa Giám mục lưu trữ, và những vali áo lễ là một phần trong số đó.

Địa phận Qui Nhơn trải qua nhiều thời kỳ chiến tranh, nên nhiều công trình, sách báo, văn hóa phẩm, tư liệu, cơ sở vật chất… bị hư hại nặng nề, những vật xưa còn giữ được đến nay đều là một kỳ tích. Từng chiếc áo vì vậy vô cùng đáng trân trọng, không chỉ về giá trị vật chất, mà còn mang đậm dấu ấn dấn thân của các mục tử một thời đã qua. Trên các vali áo lễ được tìm thấy hầu hết không còn tên chủ nhân, chỉ vài cái có tên của các cố Tây. Chúng chỉ có một điểm chung là đã được giữ gìn cẩn thận, để ngày nay chúng ta có thể tận mắt ngắm nhìn.

Lục tìm thông tin về áo lễ theo dòng thời gian, thì thấy lễ phục này cũng đã có nhiều thời kỳ biến đổi phong cách. Nguồn gốc áo lễ thường được nhắc đến từ một loại áo choàng được công dân La Mã mặc trong thời tiết lạnh. Dần dà, áo choàng đó được sử dụng thành áo dùng trong phụng vụ, rồi đến thế kỷ thứ IX thì trở thành áo lễ của các linh mục. Ban đầu áo lễ đơn giản và ít trang trí, được miêu tả như áo choàng rộng, che cánh tay và dài qua đầu gối… Sau đó áo lễ đã thay đổi các hình dạng và mang những phong cách khác nhau qua dòng phát triển của Giáo hội, ví dụ như theo phong cách Gothic (thế kỷ XIV), Phục Hưng (thế kỷ XV), Baroque (thế kỷ XVIII)… Cha Đệ nói, gần trăm chiếc áo lễ Baroque mà Tòa Giám mục Qui Nhơn đang lưu giữ là mẫu áo các cha sử dụng trước 1965. Vì từ sau Công đồng Vatican II, mẫu áo lễ đã thay đổi như chúng ta thấy hiện tại, giản lược hơn nhiều. Lần theo từng chiếc áo treo trong phòng truyền thống, chúng tôi không khỏi trầm trồ trước sự tỉ mỉ, cầu kỳ và công phu, thể hiện trên từng chi tiết. Áo được thực hiện thủ công, những đường nét sắc xảo chứng tỏ người làm ra có tay nghề may vá, thêu thùa rất cao. Kỹ thuật thêu nổi trên bề mặt trở nên lộng lẫy vô cùng bởi sợi chỉ màu vàng từ kim loại cùng các loại chỉ thêu dày dặn, trên nền vải gai có màu sắc nổi bật. Đi kèm theo áo lễ là khăn choàng. Một bộ áo lễ khăn choàng như vậy chắc chắn có giá lớn ở thời điểm được may thêu, vì sự kỳ công và chất liệu, và phải được chuyển từ nước ngoài về Việt Nam, theo bước chân các cố Tây.

Cũng xin nhắc qua một chút, phong cách Baroque được biết đến với họa tiết chủ yếu là hoa. Lịch sử thế giới ghi nhận, giai đoạn giữa thế kỷ XVIII là thời kỳ mở rộng thuộc địa ở châu Âu. Các tuyến đường thương mại hình thành mạnh mẽ và từ đây, các loại vải như lụa ở phương Đông, kim loại quý, đồ trang sức… trở thành biểu tượng của sự giàu có, quyền lực… Đó cũng là chất liệu được sử dụng may áo lễ. Có tài liệu còn chỉ ra trong thế kỷ XVIII, các lễ phục thường có độ phức tạp đáng nói, phô trương được sự giàu có, và áo lễ của các linh mục cũng chịu ảnh hưởng với những đường nét công phu và chất liệu có phần xa hoa. Thực tế hiện nay, một số quốc gia vẫn còn sử dụng áo lễ theo phong cách Baroque, tất nhiên là không còn quá phô trương; riêng ở Việt Nam, như đã nói ở trên, đã vắng bóng từ lâu, nhường chỗ cho những bộ áo lễ tối giản hơn.

Trở lại với bộ sưu tập áo lễ có một không hai chúng tôi đang kể, khác với các màu áo cố định trong phụng vụ như chúng ta thấy ngày nay, có thể liệt kê những màu áo xưa đang có ở phòng truyền thống giáo phận Qui Nhơn là màu vàng ánh kim, trắng, đen, đỏ, tím, hồng, xanh lá, xanh ngọc… Các họa tiết trang trí cũng vô cùng phong phú với hoa văn, hoa lá lẫn hình ảnh thánh giá, hoa hồng, bồ câu… Vì may chồng nhiều lớp bằng vải gai nên những chiếc áo khá dày và cứng, lại còn thêm những lớp thêu nổi, khiến áo nhìn như được đúc từ khuôn, không mềm mại, nhưng sẽ tạo dáng uy phong và thánh thiêng cho người mặc…

Nói chung, sẽ dễ dàng nhận ra muôn màu muôn vẻ đẹp từ bộ sưu tập áo lễ cổ khổng lồ này - những chiếc áo lễ quý hiếm trong nước khó có thể tìm thấy được ở đâu giữ được nhiều như thế. Nhưng lớn hơn, qua những chiếc áo vô tri, chúng tôi đã hình dung ra phần nào những bước chân khai phá, và mường tượng được bóng dáng người thừa sai xa xưa, trong bộ áo Tây phương, nhiệt thành đi gieo hạt giống Tin Mừng trên đất Việt.

Thật cảm kích và trân trọng !

Minh Hải