Tản mạn với rượu Ðinh Lăng

Văn hóa sinh hoạt ăn uống Phương Đông nói chung và người Việt ta nói riêng có cái lạ so với Phương Tây là nhìn đâu cũng thấy vị thuốc. Bởi vậy mới có cách nghĩ mà xét theo quan điểm y học hiện đại thấy rất mạo hiểm, kiểu như ăn gì bổ ấy; món gì ngon, con gì béo, vật gì độc là xơi, là nằm trên đĩa của đám dân nhậu hay những thực khách thích trải nghiệm. Nhiều loài cây, loài con cũng vì quan niệm này mà có nguy cơ mất giống hay tuyệt chủng. Cây không ăn được thì dân ta đem sao vàng sắc đặc để uống hoặc cho tất vào ngâm rượu. Có những thứ tưởng vô tri vô giác bị lãng quên bấy lâu, dân chẳng để ý, ai ngờ nay trở thành của quý, thậm chí như đồ gia bảo về sức khỏe với không ít người. Trong những thứ đó xin kể về một loài cây rất đặc biệt : Đinh Lăng.

Ngày xưa ở khu vực trung du Bắc Bộ, cây này rất bình thường trong suy nghĩ của bao người, chẳng khác gì như những loài tre, trúc, hay hoa dâm bụt thường được trồng ở hai bờ rào vào ngõ của nhiều gia đình. Cuối thu chớm đông, cây bắt đầu rụng lá. Những cây già trơ lại mỗi thân khẳng khiu trụi lủi, tụ chất dinh dưỡng xuống gốc để mùa xuân đâm chồi nảy lộc ra những đọt lá non mơn mởn, xanh và pha chút vàng nhạt. Dịp cuối năm chuẩn bị đón Tết, dân Bắc Bộ, nhất là vùng Thái Bình, Hải Dương, Ninh Bình… thường tát ao bắt cá bán, lấy diện tích ao để cấy rau cần sau khi ăn Tết. Cá mùa đông béo ngậy, và một trong những món khoái khẩu của cư dân nơi đây là gỏi cá, gỏi nhệch, trong đó lá cây Đinh Lăng là gia vị không thể thiếu khi thưởng thức món này bên cạnh những gia vị khác như thính, ớt, chanh… Bởi vậy nhiều người không đọc đúng tên Đinh Lăng mà gọi là cây gỏi cá. Ngoài ăn kèm với gỏi, lá Đinh Lăng còn dùng ăn với món nem tai, nem bì lợn trộn thính gạo kèm lá sung và lá chanh thái chỉ. Trong dân gian, nhiều phụ nữ sau khi sinh bị tắc tia sữa, hoặc sữa chưa về, được các cụ dạy dùng nắm lá Đinh Lăng, sao hạ thổ nấu nước uống, chẳng mấy chốc, trẻ con sẽ tha hồ bú. Có lẽ trong ký ức phần đông dân Việt, hiểu biết về cây Đinh Lăng chỉ đến vậy…

Đùng một cái, khoảng chục năm trở lại đây, những cây Đinh Lăng lâu năm gần như biến mất. Một trào lưu gần như thành mốt : lấy rễ Đinh Lăng ngâm rượu. Cảnh đi săn lùng, mua bán Đinh Lăng lâu năm diễn ra trên nhiều vùng quê, ngõ phố. Có những cây nghe nói giá tới cả trăm triệu đồng, thật choáng váng với nhiều người. Không ít lão nông thật thà, chất phác đã tiếc ngẩn ngơ vì đã trót cho không những kẻ tinh ranh biết trước công dụng của nó; hoặc đem bán với giá “quá bèo” cho thương lái tìm đến tận vườn, mà có biết đâu rằng những kẻ sành điệu, thích sưu tầm rượu Đinh Lăng đang ngày đêm săn lùng mua bán với giá trị cao hơn gấp nhiều lần giá gốc. Hóa ra, kẻ có tiền và dân chơi rượu cũng chẳng phải vừa. Có lẽ vì hay giao lưu chè chén, đàn đúm nên họ đã sớm nghe được công hiệu của Đinh Lăng hơn những người dân quê, vốn ít đọc báo lại không thạo truy cập internet để biết thông tin về loài dược liệu quý này. Trong khi nhiều tài liệu gần đây cho biết, Đinh Lăng lâu năm (trên 10 năm) có các hoạt chất còn tốt hơn nhân sâm xứ Hàn thường được trồng công nghiệp bán cho khách du lịch, thường non ngày thiếu tháng hơn Đinh Lăng mọc tự nhiên trên đất Việt ta nhiều. Nếu dùng một cách khoa học, khi ngâm rượu Đinh Lăng có vị thơm mát và bồi bổ cơ thể rất tốt.

Rượu ngâm Đinh Lăng thường là rượu đế, loại chưng cất nước đầu, trong vắt như nước mưa, nồng độ khoảng trên 40⁰. Nếu ai săn được loại nấu từ nếp cái hoa vàng thì càng tuyệt. Đinh Lăng rửa sạch, đem ngâm tươi hoặc sao vàng ngâm với một tỷ lệ thích hợp. Nhiều dân sành thích để cả gốc trong bình lớn cho hoành tráng, mỗi khi có khách qua chơi, nhất là dịp Tết, rượu của họ thường để khoe, để ngắm hơn sử dụng. Kẻ thực tế hơn thường chặt nhỏ gốc Đinh Lăng ra thành nhiều miếng và ngâm. Làm như vậy, tuy hình thức bề ngoài mất đi nhưng dược liệu của loài cây quý này sẽ thẩm thấu nhanh trong rượu. Sau khoảng một năm, bình rượu ngả sang màu vàng như rượu ngoại, mở ra thoảng nhẹ, chạm tay vào, mùi thơm còn lưu nhiều giờ trên đầu ngón tay. Nếu nếm nghe có vị hơi đắng ở đầu lưỡi, đó là loại Đinh Lăng thứ thiệt. Riêng những cây non tuổi, nếu ngâm tươi nước sẽ nhạt, không bao giờ có màu vàng óng, nên nếu thấy bình rượu Đinh Lăng ở nhà có thứ màu đặc trưng này, rõ ràng cây trong hũ đã đủ tuổi và có nhiều dược tính tốt, uống cảm nhận được vị mát, sảng khoái, an thần ngủ sâu, vì một trong những đặc tính của Đinh Lăng là hoạt huyết, giúp tăng cường tuần hoàn máu trong cơ thể. Dù bổ nhưng không nên lạm dụng, bởi quá liều dễ gây phá huyết, như các cụ ta tổng kết, phàm cái gì thái quá đều có hại.

Vì là món rượu quý, nên sở hữu bình rượu Đinh Lăng là một mong ước của nhiều nam tử. Người này truyền tai người kia, hoặc chí ít, nhiều đấng mày râu đã từng nếm qua thứ rượu thơm dịu, bổ dưỡng và đặc sắc được ngâm từ loại cây này, nên nhu cầu tìm mua Đinh Lăng ngày càng lớn. Cũng từ đây, không ít người mắc lừa, ăn quả đắng. Nhiều loại gốc cây giống hệt Đinh Lăng, củ to, đẹp mã, được rao bán nở rộ trên phố hoặc những điểm du lịch. Chỉ người sành mới biết đó là đồ nhái. Nhiều người cất công mua về, săn lùng quốc lủi đổ vào bình ngâm, lòng có chút tự mãn và sung sướng. Ai dè mấy tháng sau, bình rượu nước đen ngòm, không giống loại Đinh Lăng mà họ đã từng được thưởng thức thủa nào, rất thất vọng. Đau hơn nữa là dù bực tức nhưng phải đổ đi, bởi nếu tiếc mà uống, chẳng biết có bổ béo gì không, hay lại rước họa vào thân, vì chắc chắn thứ ngâm trong đó chẳng phải Đinh Lăng. Cũng từ đây, một số dân công chức thành phố muốn chắc ăn đã tìm những cây Đinh Lăng được trồng trong các chậu cảnh từ lâu mà nay không ít chủ nhân đã lãng quên, ít chăm bón. Dù cây không to như mọc tự nhiên ngoài bờ rào hay góc đình, góc chùa, nhưng vẫn là đồ thật và đủ tuổi vẫn tốt như thường.

Từ câu chuyện rượu Đinh Lăng, mới thấy cái nền văn hóa Phương Đông thật tinh diệu, bởi nó được đúc kết từ trải nghiệm của đời sống thực tế mà thành. Một loài cây ban sơ chỉ để ăn gỏi cá, qua thời gian, đã được phát hiện như một loại thuốc, cao hơn là thành một thú chơi, một sở thích trong các bộ sưu tập rượu. Và vì là vị rượu ngon, vị thuốc tốt, nên sẽ được nhiều người chia sẻ sử dụng với nhau qua các mối quan hệ thâm tình như anh em, họ hàng, bè bạn vào mỗi dịp Tết đến Xuân về. Khi ấy, Đinh Lăng trở nên thứ rượu của tình cảm, thật nồng nàn và thú vị biết bao!

Thạc sĩ Ngô Quốc Đông

Viện Nghiên cứu Tôn giáo