Thế giới đối phó dịch đậu mùa khỉ

Tính đến thời điểm hiện tại, hơn 40 nước và vùng lãnh thổ mà đậu mùa khỉ không phải bệnh đặc hữu đã ghi nhận các đợt bùng dịch, với hơn 4.300 trường hợp được xác nhận.

Đậu mùa khỉ lây lan thông qua tiếp xúc gần và được phát hiện đầu tiên ở khỉ. Đây là căn bệnh chủ yếu xảy ra ở miền tây và miền trung châu Phi, thỉnh thoảng mới có trường hợp xuất hiện ở khu vực khác. Tuy nhiên, mọi chuyện đã thay đổi trong năm 2022. Ca đầu tiên trong năm nay ngoài khu vực lưu hành bệnh được xác nhận ngày 6.5 tại Anh. Chỉ mất hơn 2 tháng để dịch đậu mùa hiện diện ở ít nhất 40 nước và vùng lãnh thổ, với tổng số ca hiện vượt 4.300, theo Đài CNN.

Dịch bùng phát và lan rộng

Trong trường hợp ca đầu tiên, bệnh nhân từng đến Nigeria (nơi đậu mùa khỉ là bệnh đặc hữu) trước khi quay về Anh. Đến ngày 13.5, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tiếp nhận báo cáo từ 12 nước châu Âu về căn bệnh này. Ngày 18.5, Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC) ghi nhận ca đầu tiên ở người vừa quay về Mỹ sau thời gian du lịch ở Canada. Kể từ đó, số ca tăng vọt và lan từ nước này sang nước khác, vùng này sang vùng khác. Tính đến ngày 24.6, WHO xác nhận tổng cộng 4.126 ca và nhiều ca nghi nhiễm siêu vi gây đậu mùa khỉ, trong đó có một người tử vong.

Trước đó một ngày, WHO triệu tập cuộc họp của ủy ban khẩn cấp. Đến ngày 26.6, WHO tạm thời vẫn chưa tuyên bố tình trạng khẩn cấp đối với sức khỏe toàn cầu (PHEIC), chỉ dừng lại với việc gọi đậu mùa khỉ là “mối đe dọa sức khỏe đang diễn tiến”. Tổng Giám đốc WHO Tedros Adhanom Ghebreyesus kêu gọi gia tăng nỗ lực theo dõi và phát hiện đậu mùa khỉ. Theo ông, bệnh có thể đe dọa người suy giảm miễn dịch, thai phụ và trẻ em nếu họ mắc bệnh.

Bên cạnh đó, các nhân viên y tế cũng đối mặt nguy cơ nếu họ không mang đồ bảo hộ y tế đầy đầy đủ. Ông Tedros cũng cảnh báo siêu vi gây đậu mùa khỉ “có biểu hiện bất thường so với quá khứ”, và trong bối cảnh ngày càng có thêm nhiều quốc gia xuất hiện căn bệnh này, cần phải có phản ứng phối hợp để đối phó hiệu quả với dịch bệnh.

Bệnh nhân bị phát ban và xuất hiện tổn thương có thể phồng rộp

Đậu mùa khỉ là gì

Theo CDC, đậu mùa khỉ do họ hàng siêu vi ít nguy hiểm hơn của đậu mùa gây ra. Thời gian ủ bệnh từ 7 đến 14 ngày. Các triệu chứng ban đầu rất giống bệnh cúm, như sốt, ớn lạnh, mệt mỏi, nhức đầu, đau cơ, kế đến là sưng các hạch bạch huyết. Kế đến, căn bệnh chuyển sang giai đoạn phát ban và xuất hiện tổn thương có thể phồng rộp và kết vảy trên khắp cơ thể. Giai đoạn này kéo dài từ 2 đến 4 tuần.

Gần đây, WHO đã dỡ bỏ phân biệt giữa nước có bệnh lưu hành và không lưu hành để có phản ứng thống nhất. “Sự xuất hiện bất ngờ của đậu mùa khỉ ở một số khu vực ban đầu không có liên hệ dịch tễ học với những vùng bệnh lưu hành, cho thấy có thể đã xảy ra tình trạng lây lan chưa được phát hiện trong một thời gian”, WHO cảnh báo.

Báo cáo đăng trên chuyên san Nature Medicine ngày 23.5 công bố kết quả nghiên cứu của đội ngũ chuyên gia Bồ Đào Nha về siêu vi gây dịch hiện tại. Theo đó, trung bình có đến 50 đột biến ở các mẫusinh phẩm năm 2022 so với những mẫu từ năm 2018 và 2019. Các nhà nghiên cứu suy luận rằng tỷ lệ đột biến có lẽ phản ánh đây là trường hợp “tiến hóa tăng tốc” của siêu vi trong tự nhiên.

Như ông Tedros từng đề cập, siêu vi gây đậu mùa khỉ “có biểu hiện bất thường so với quá khứ”. Cụ thể, CDC cho rằng trong đợt dịch hiện tại, các bác sĩ nên chú ý những triệu chứng không giống với mô tả thông thường về căn bệnh. Trước đây, đầu tiên tình trạng phát ban đậu mùa khỉ có xu hướng bùng phát xung quanh mặt và trong khoang miệng, kế đến có thể lan đến tứ chi, bao gồm lòng bàn tay và lòng bàn chân. Tuy nhiên, một số ca đậu mùa khỉ gần đây ở Mỹ cho thấy mô hình hoàn toàn khác. Nhiều bệnh nhân ở Mỹ xuất hiện phát ban đầu tiên xung quanh bộ phận sinh dục và hậu môn, cũng như các mô lót trong miệng. Ở một số trường hợp, các nốt phát ban gây đau hậu môn, trực tràng, có thể dẫn đến xuất huyết trực tràng, viêm niêm mạc trực tràng. Đây là những triệu chứng nằm ngoài mô tả thường thấy ở đậu mùa khỉ.

ĐỊNH NGUYỄN

Trong lúc số ca đậu mùa khỉ tiếp tục gia tăng, cơ quan y tế các nước và giới chuyên gia y tế công cộng tiến hành tiêm vắc xin cho những người có nguy cơ bị lây nhiễm. Vì đậu mùa khỉ và đậu mùa đều thuộc họ siêu vi gây bệnh đậu mùa, giới chuyên gia cho rằng một số vắc xin có thể mang đến công dụng phòng vệ cho cả hai dòng siêu vi. Tuy nhiên, WHO khuyến cáo vắc xin tiêm ngừa dịch đậu mùa khỉ hiện tại hoàn toàn khác với những loại được sử dụng trong nỗ lực loại bỏ đậu mùa trên thế giới vài thập niên trước. “Các vắc xin thế hệ thứ nhất được nhiều nước dự trữ (từ chương trình diệt đậu mùa kết thúc năm 1980) không phù hợp để tiêm phòng cho đậu mùa khỉ lần này, vì chúng không đáp ứng các tiêu chuẩn an toàn và sản xuất trong thời điểm hiện nay”, WHO cảnh báo.