Trái đất trước gánh nặng từ 8 tỷ người

Ngày 15.11.2022 vừa qua đánh dấu cột mốc quan trọng cho loài người, khi mà dân số thế giới chính thức vượt ngưỡng 8 tỷ, trong bối cảnh Hành tinh Xanh đang đối mặt nhiều thách thức.

Chỉ cách đây 70 năm, trong khoảng thời gian đủ một đời người, thế giới chỉ có 2,5 tỷ người. Vào năm thứ nhất Sau Công nguyên, không đến 333 triệu người có mặt trên hành tinh của chúng ta. Và bé gái Vinice Mabansag, chào đời ở Manila vào lúc 1g29 ngày 15.11.2022 được tính là công dân thứ 8 tỷ. Dân số thế giới đã bùng nổ nhanh chóng trong những thập niên gần đây.

Con người tăng dân số quá nhanh, mang lại nhiều thách thức về môi trường cho Trái đất

Con người tăng dân số quá thành công

Nếu so với các loài động vật khác, con người không quá nhanh, quá mạnh mà lại yếu ớt. Các giác quan của chúng ta lại khá kém. Thay vào đó, bộ não lớn và các cấu trúc xã hội phức tạp là những bí mật cho sự thành công của loài người. Những đặc tính cho phép chúng ta thay đổi quy luật tiến hóa vốn kiểm soát vận mệnh của đa số các loài động thực vật trong tự nhiên và nhào nặn môi trường theo hướng mình muốn. Trí thông minh, năng lực tạo ra công cụ và phát triển công nghệ đã giúp con người sống sót và vượt qua đa số những mối đe dọa mà tiền nhân từng đối mặt. Trong vòng khoảng 8.500 năm, con người từ chỗ tạo ra những công cụ kim loại đầu tiên thì giờ đây đã chuyển sang trí thông minh nhân tạo và thám hiểm vũ trụ. Thế nhưng, liệu đời sống con người có tốt hơn trước?

Theo Liên Hiệp Quốc (LHQ), phần lớn sự tăng trưởng dân số xuất phát từ các quốc gia đang phát triển ở châu Phi. Trong số này là Nigeria, nơi các nguồn tài nguyên đang bị kéo căng đến mức giới hạn. Hơn 15 triệu người ở Lagos đang cạnh tranh vì mọi thứ trong nỗ lực sinh tồn ở thành phố lớn nhất nước. Mỗi ngày họ mất trung bình 2 giờ cho mỗi chiều di chuyển. Một số trẻ em Nigeria phải dậy từ 5 giờ sáng để kịp đến trường.

Và trong 3 thập niên tới, dân số quốc gia Tây Phi này dự kiến sẽ còn tăng thêm: từ 216 triệu người hiện tại đến 375 triệu, theo LHQ. Như vậy, Nigeria sẽ trở thành nước đông dân thứ ba, cùng hạng với Mỹ và chỉ sau Ấn Độ và Trung Quốc. “Chúng ta đang trong tình thế sử dụng quá mức những gì hiện có, từ nhà cửa, đường sá, bệnh viện, trường học. Mọi thứ đều bị kéo căng đến mức tới hạn”, AP dẫn lời chuyên gia Gyang Dalyop trong lĩnh vực tư vấn quy hoạch và phát triển đô thị ở Nigeria cảnh báo.

Bé Vinice Mabansag - công dân thứ 8 tỷ

Những thách thức khó giải quyết

Xu hướng tăng dân số đang đe dọa khiến nhiều người ở các quốc gia đang phát triển bị bỏ lại đằng sau, trong bối cảnh các chính phủ chật vật tìm cách cung ứng đủ lớp học và việc làm cho dân số trẻ đang gia tăng. Bên cạnh đó, những thách thức liên quan đến biến đổi khí hậu và địa chính trị đang khiến an ninh lương thực ngày càng trở thành vấn đề cấp bách.

Nigeria nằm trong số 8 quốc gia mà LHQ đánh giá là sẽ chiếm hơn 50% tỷ lệ tăng trưởng dân số trên toàn cầu từ đây đến năm 2050. Một số cái tên còn lại cũng thuộc về châu Phi, như Congo, Ethiopia và Tanzania. “Dân số tại nhiều nước ở vùng hạ Sahara dự kiến sẽ tăng gấp đối trong giai đoạn 2022 đến 2050, tạo thêm áp lực cho các nguồn tài nguyên vốn đang cạn kiệt và mang đến những thách thức cho các chính sách xóa đói, giảm nghèo và tình trạng bất bình đẳng”, theo báo cáo của LHQ.

LHQ dự báo dân số thế giới sẽ đạt khoảng 8,5 tỷ người vào năm 2030, 9,7 tỷ người vào năm 2050 và 10,4 tỷ người năm 2100. Những nước khác trong danh sách dân số tăng nhanh nhất còn có Ai Cập, Pakistan, Philippines và Ấn Độ, với Ấn Độ có thể “soán ngôi” Trung Quốc là nước đông nhất thế giới trong năm sau.

Ở thủ đô Congo là Kinshasa, nơi oằn mình gánh hơn 12 triệu người, nhiều gia đình chật vật để tìm nhà ở và chi trả học phí cho con đến trường. Trong khi học sinh cấp 1 được miễn phí theo quy định của nhà nước, cơ hội tiếp tục học tập của những học sinh cấp lớn hơn hoàn toàn phụ thuộc vào thu nhập của cha mẹ. “Các con tôi thay phiên nhau để có được cơ hội đi học. Hai đứa hiện đi học trong khi số còn lại chờ đến khi tôi có tiền. Nếu tôi không có nhiều con, ắt hẳn chúng đã được đi học đàng hoàng”, một tài xế xe tải tên Luc Kyungu có 6 người con nói.

Kẹ xe ở Lagos (Nigeria)

Dân số tăng nhanh cũng đồng nghĩa có thêm nhiều người thiếu nước uống và lương thực, trong khi biến đổi khí hậu đang gia tăng mức độ ảnh hưởng cho sản lượng cây trồng ở nhiều nơi trên thế giới. “Sức ép lên môi trường cũng nặng nề hơn trước, làm tăng cao những thách thức liên quan đến an ninh thực phẩm, vốn đã bị ảnh hưởng bởi tình trạng biến đổi khí hậu”, AP dẫn lời tiến sĩ Srinath Reddy, Chủ tịch Quỹ Y tế Công cộng Ấn Độ. Ông cho rằng giới hoạch định chính sách nên tập trung sự quan tâm vào nỗ lực giảm bất bình đẳng trong khi gia tăng năng lực ứng phó và giảm thiểu tác động đến từ biến đổi khí hậu.

Thế nhưng, giới chuyên gia lại cảnh báo mối đe dọa lớn hơn cho môi trường chính là chủ nghĩa tiêu thụ quá thừa mứa, đặc biệt ở những nước phát triển và không diễn ra xu hướng tăng dân số. Số liệu cho thấy, trong 25 năm qua, nhóm 10% dân số giàu nhất thế giới chịu trách nhiệm hơn 50% lượng khí phát thải trên toàn cầu. Ông Charles Kenny, chuyên gia của Trung tâm Phát triển Toàn cầu ở Washington, nói rằng “dân số không phải là vấn đề, vấn đề ở đây là cách chúng ta tiêu thụ. Hãy thay đổi cách thức con người tiêu dùng”.

GIANG VÔ YÊN