Truyền thống chưng hoa ngày Tết

Những ngày đầu năm Âm lịch hay Tết đối với những nước Đông Nam Á là dịp đặc biệt, mang tính thiêng liêng, theo truyền thống dân gian, bên cạnh những tập tục kiêng kỵ để “tránh xui” thì cũng có chuyện “cầu may”, cụ thể nhất là việc chưng hoa ngày Tết.

Chẳng ai biết tập tục này có tự bao giờ và các nước bạn thường chưng hoa nào, chỉ biết Nhật Bản vẫn chưng hoa cúc, có lẽ vì loài hoa này có nhiều cánh xếp chồng lên nhau thành hình tròn giống hình mặt trời trên quốc kỳ của Nhật Bản.

Tại Việt Nam, miền Bắc thường chưng hoa đào và đào Nhật Tân là nổi tiếng nhất. Miền Trung và miền Nam thì ưa chuộng hoa mai vàng. Cả hai loài hoa đều gắn liền với những truyền thuyết thần thiêng.

Độc bình cắm hoa mai thời Lê (thế kỷ 16) rất quý hiếm

Xưa tại Sóc Sơn, vùng núi rừng nguyên sinh có một cây đào cổ thụ, cành lá sum xuê che phủ cả vùng. Ở đó có 2 vị thần là Thần Trà và Thần Uất Lũy luôn chống lại ma quỷ để bảo vệ dân làng. Hằng năm, cứ dịp Tết, hai vị này phải về Trời chầu Ngọc Hoàng, dân sợ yêu tinh lợi dụng cơ hội 2 Thần đi vắng để về quấy phá nên họ cưa cành đào hoa đỏ về cắm vào các bình, chưng bày nơi trang trọng nhất, thường là trước bàn thờ ông bà và phòng tiếp khách để ma quái thấy mà sợ không dám hoành hành.

Càng về sau, xã hội tiến bộ, văn minh, nhất là từ khi Thiên Chúa giáo phát triển trên đất nước, loại trừ tất cả những gì là mê tín dị đoan, dân chúng cũng không tin các thần che chở và yêu tinh ám hại nhưng việc chưng hoa đào đã trở thành truyền thống trong những ngày đầu năm với ước nguyện được mọi sự lành trong năm mới.

Cả màu đỏ của hoa đào cũng được coi là màu đem lại may mắn nên trong những dịp trọng đại, nhiều người thích mặc áo đỏ, bao lì xì thường màu đỏ, giấy gói quà cũng đỏ. Màu này trong ngày Tết từ lâu đã đi vào ca dao, tục ngữ: “Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ/ Cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh”.

Bình gốm Biên Hoà (khoảng năm 1960)

Tập tục chưng hoa mai vàng ở miền Trung và miền Nam thì lại theo một truyền thuyết khác: Ngày xửa ngày xưa tại miền Nam có một cô gái tên Mai xinh đẹp, đôn hậu và rất giỏi võ. Vào dịp đầu năm, yêu tinh thường xuất hiện phá phách làng xóm, Mai luôn theo cha đi tìm yêu quái trừ khử. Trước khi đi, mẹ Mai may cho cô bộ quần áo vàng để khi trở về từ xa mẹ đã trông thấy. Năm đó, người cha đã quá già yếu, mình Mai chống cự với yêu ma. Cô giết được nó, trừ họa vĩnh viễn cho dân làng nhưng khi giẫy chết, đuôi nó quật mạnh vào Mai khiến cô cũng tử thương. Táo Quân thán phục Mai có nghĩa khí đã cầu xin Ngọc Hoàng Thượng Đế cho Mai sống lại về bảo vệ dân làng dưới hình dáng khác, Ngọc Hoàng đồng ý để Mai về 9 ngày (từ 28 tháng Chạp đến mồng 6 Tết), từ đó dân làng được bình an. Năm tháng qua đi, thân nhân của Mai cũng chết cả, cô không về nữa mà hóa thân thành cây mai vàng mọc ở trước miếu dân làng lập để tưởng nhớ Mai. Cây mai cứ dịp Tết nở hoa vàng thật đẹp, bà con xin cành về cắm chưng Tết để cầu mong năm mới bình an và được nhiều may mắn, thói quen đó lưu truyền tới nay.

Sau năm 1975, Nam - Bắc một nhà, văn hóa giao lưu nên miền Nam và miền Trung có mặt của hoa đào và miền Bắc cũng có mặt của hoa mai. Các loài hoa ngày Tết là vậy, còn bình cắm hoa thì sao? Vì đào, mai cũng như màu đỏ, màu vàng là biểu tượng cho sự an khang thịnh vượng nên bình để chưng hoa cũng phải xứng tầm. Tùy gia cảnh mà người ta dùng loại bình nào nhưng phần lớn các gia đình đều muốn dùng những chiếc bình thật quý, thật đẹp để cắm hoa trong những ngày đặc biệt. Một số nhà còn có sở thích chưng bình. Độc bình hay còn gọi là Lộc bình (bình đem lại phúc lộc) cũng được cho là biểu tượng của sự may lành trong năm mới. Các lò sản xuất biết tâm lý này nên cũng cho ra những chiếc bình đẹp, quý để cung cấp cho khách hàng.

Hiện nay, bình được sản xuất tại Việt Nam, Trung Quốc, Nhật Bản, Âu châu và nhiều nước khác trên thế giới, mỗi nước mỗi kiểu, như một vườn hoa muôn màu, hoa nào cũng có nét độc đáo của nó.

Lm Giuse Nguyễn Hữu Triết

Trưởng ban Mục vụ Văn hóa TGP.TPHCM