Trên một bán đảo hẹp ở phía tây bắc hồ Sevan, tu viện Sevanavank là một trong những công trình tiêu biểu nhất của kiến trúc Armenia thời Trung cổ.
Thời xưa, nơi tọa lạc tu viện Sevanavank là một hòn đảo hoàn toàn tách biệt với đất liền, cách bờ khoảng 3 cây số. Những tu sĩ Chính thống giáo Armenia đầu tiên đến đây vào cuối thế kỷ thứ 8. Họ xây dựng một nhà nguyện nhỏ và vài căn phòng đơn sơ, đánh bắt cá từ hồ Sevan để làm bữa ăn hằng ngày.
Vị trí biệt lập của hòn đảo tạo điều kiện thuận lợi cho đời sống tu hành, thu hút ngày càng nhiều tu sĩ tìm đến. Đến năm 874, công chúa Mariam đã cho xây dựng tu viện Sevanavank để tôn kính 12 thánh tông đồ, sau khi được truyền cảm hứng từ việc tu sĩ Mashtots Eghvardetsi được nhìn thấy các ngài. Để khởi đầu, các tu sĩ cắt thẳng vào vách đá và đặt móng bằng những khối đá lớn. Bức tường nhanh chóng được dựng lên rồi kế đến là tháp canh và phần cổng nhỏ bao quanh đảo. Sau đó, ba nhà thờ, các phòng ở mới và nhiều công trình khác lần lượt được xây dựng.
Đến nay, phần còn lại của quần thể tu viện được xây cất hồi thế kỷ thứ 9 chỉ còn lại 2 nhà thờ nhỏ có tên lần lượt là Surb Arakelots (nhà thờ Các Thánh Tông Đồ) và Surb Astvatsatsin (nhà thờ Đức Mẹ), nằm giữa vô số bia đá khắc thánh giá (tên địa phương gọi là khachkar) truyền thống của Armenia. Cả hai nhà thờ đều được xây từ đá tu nham, loại đá nén từ trầm tích núi lửa. Có lẽ vì thế mà tu viện có tên Sevanavank, tức tu viện Đen. Cả hai đều có mặt bằng hình thập tự giá, nổi bật với kỹ thuật xây dựng bằng các khối đá được đẽo gọt công phu, phần chân mái vòm được ốp đá tinh xảo, cùng hệ thống mái hiên và các vòm cửa có phong cách kiến trúc tương đồng.
Nhà thờ chính Surb Arakelots hiện vẫn còn lưu giữ một bia đá khắc thánh giá đặc biệt. Đây không những là một trong vài bia đá có khắc hình Chúa Giêsu, mà đường nét còn được chạm trổ vô cùng tinh xảo bất chấp độ cứng của đá. Hình tượng Đức Kitô trên bia đá được khắc họa theo kiểu đặc trưng của người Mông Cổ, phản ánh phong cách nghệ thuật phổ biến vào giai đoạn đó. Các đội quân Mông Cổ tiến vào Armenia, nhưng họ lại không động chạm vào các nhà thờ vì thấy các đường nét điêu khắc, hội họa giống người Mông Cổ. Phần còn lại của các thiết kế kể các câu chuyện trong Thánh Kinh, và sử dụng những họa tiết được truyền cảm hứng từ nghệ thuật dệt thảm.
Đến cuối thế kỷ thứ 9, tu viện trở thành chiến trường của quân đội Vua Armenia Ashot và Ả Rập, thế lực đang tìm cách thâu tóm thêm lãnh thổ. Với sự hỗ trợ của cộng đoàn tu sĩ tại đây, Vua Ashot và đội quân ít ỏi của mình đã có thể chống chọi trong vài tháng, ngăn chặn được đối phương tiếp cận hòn đảo. Kế đến, vị vua chủ động xuất quân giao chiến và giành chiến thắng quyết định.
Hòn đảo với tu viện Đen theo thời gian tiếp tục đối mặt các cuộc tấn công của nhiều đạo quân xâm lược, trong đó có đội quân của Timur (Tamerlane), người Ba Tư và nhiều thế lực khác. Các tu sĩ vẫn vững vàng bảo vệ thành công tu viện. Đến thế kỷ 16 và 17, tu viện Sevanavank trải qua nhiều cuộc tấn công đã mất đi toàn bộ tường bao quanh. Sau khi mực nước hồ Sevan bị hạ thấp đến 20m trong chiến dịch cải tạo của chính quyền, hòn đảo nơi tọa lạc tu viện Sevanavank không còn tách biệt mà trở thành một bán đảo nối với đất liền. Đến năm 1930, các tu sĩ chuyển sang khuôn viên mới xây ở bờ bắc của bán đảo và tu viện cũ chấm dứt hoạt động.
Hai nhà thờ Surb Arakelots và Surb Astvatsatsin vẫn tồn tại ở nơi cũ, tiếp tục lặng lẽ đứng bên hồ Sevan như hai người lính canh gác của vùng hồ cổ xưa. Từ vị trí của tu viện, du khách và người hành hương có thể thưởng lãm khung cảnh hớp hồn, khi các ngọn núi bao quanh hồ ở mọi hướng và những đỉnh núi phủ tuyết thấp thoáng ở đường chân trời. Xa hơn nữa là các sườn núi xanh trải dài, với những đỉnh núi trắng xóa tuyết, kể cả trong mùa hè.
Ngày nay, tu viện Sevanavank không chỉ là một trong những điểm đến thu hút nhiều du khách nhất của Armenia mà còn là một di tích lịch sử, văn hóa và tôn giáo có giá trị đặc biệt, phản ánh bề dày truyền thống của quốc gia vùng Kavkaz này. Khi đến thăm tu viện hồi năm 2019, Chủ tịch Hội đồng châu Âu lúc đó là ông Donald Tusk cũng khẳng định Sevanavank là tượng đài minh chứng cho dấu ấn ngàn năm của Armenia trong nền văn hóa châu Âu.
HỒNG HOANG
Bình luận