1.3. Luận về lý do sự ra đời văn bản của Bộ Hộ thời Đồng Khánh
Hưởng ứng chiếu Cần Vương, ngày 13.7.1885, Cử nhân Lê Trung Đình và Tú tài Nguyễn Tự Tân đã lãnh đạo phong trào ở Quảng Ngãi, đánh chiếm tỉnh thành Quảng Ngãi. Ngày 17.7.1885, Nguyễn Thân,[1] Quyền Tiễu Phủ Sứ, đang trấn giữ Lũy Man ở phía Tây Quảng Ngãi, đem quân sơn phòng về đàn áp cuộc khởi nghĩa. Cử Đình và Tú Tân bị bắt và bị giết. Phong trào Cần Vương Quảng Ngãi được tiếp tục hoạt động dưới sự lãnh đạo của Nguyễn Bá Loan cho đến giữa năm 1887 thì hoạt động yếu dần vì sức mạnh quân lực của Nguyễn Thân. Nguyễn Bá Loan phải ẩn náu.
Giai đoạn sau của phong trào Cần vương ở Quảng Ngãi được Nguyễn Bá Trác[2] viết trong Nam Phong Tạp chí: “Năm 1893 đề khởi lại, nhưng lần này mau dẹp yên. Kế đến năm sau 1894 là lúc sở thương chính Cổ Lũy mới lập, dân nổi lên đánh phá trong đêm mồng 7 rạng ngày mồng 8 tháng chạp; quan Thương chính Regnard chỉ có một cây gậy kháng cự không nổi, phải chạy trốn trên cửa gác. Dân phóng hỏa nên phải vọt xuống, bị dân giết. Sau tìm được tử thi, đem an táng tại nghĩa địa Quảng Ngãi ở núi Bút”
Căn cứ những điều Nguyễn Bá Trác viết về phong trào Cần Vương ở Quảng Ngãi trong thời gian vua Đồng Khánh tại vị (1885-1889), ta có thể luận rằng: Sở dĩ có bản tâu của Bộ Hộ ngày 17 tháng 8 năm Đồng Khánh thứ 3 (1889) về việc xử lý tô thuế với giáo dân ở Quảng Ngãi theo thỉnh nguyện của linh mục Đặng Đức Tuấn vào những năm trước (sự kiện đã được giải quyết sau Hòa Ước Nhâm Tuất 1862), là để rà soát tình hình xã hội lúc bấy giờ.
Như vậy, nội dung bản tâu này không thể chứng minh linh mục Gioakim Đặng Đức Tuấn sống cho đến thời Đồng Khánh (1899).
2. Bài báo của tác giả Nguyễn Đình đăng ở Trung hòa nhật báo, số 523, ngày 27 tháng 10 năm 1927
Tác giả Nguyễn Đình viết: “Đặng Đức Tuấn là một vị linh mục về địa phận Qui Nhơn vào thủa Ất Dậu, ngài cũng có công trạng với nhà nước lắm”. Năm Ất Dậu trong lịch sử là những năm … 1825, 1885… Tháng 7 năm 1885 quân đội viễn chinh Pháp chiếm kinh thành Huế. Tôn Thất Thuyết, quan phụ chính đại thần, đưa vua Hàm Nghi chạy ra Tân Sở (Quảng Trị), ở đó hịch Cần Vương được ban hành (13.7.1885). Có lẽ Nguyễn Đình bị nhầm, không phải thủa Ất Dậu mà là năm Nhâm Tuất (1862). Lúc bấy giờ linh mục Đặng Đức Tuấn được triều đình cử làm tư vấn cho phái đoàn Phan Thanh Giản và Lâm Duy Thiếp (Hiệp) về việc nghị hòa với Pháp. Hòa ước được ký ngày 05.6.1862, được gọi là Hòa Ước Nhâm Tuất. Tuy nhiên, linh mục Đặng Đức Tuấn chỉ làm tư vấn, mà không được “trực tiếp tham gia bàn luận, nên không thể thỏa được chí nguyện của bản thân. Mặc dù Hòa Ước được ký kết, linh mục Đặng Đức Tuấn vẫn dâng điều trần sự việc còn chưa thỏa đáng”.[3] Đây là một bằng chứng cho thấy linh mục Đặng Đức Tuấn, với tư cách là một công dân Việt, đã ra sức giúp triều đình Tự Đức giữ chủ quyền lãnh thổ.[4]
Như vậy, bài báo của Nguyễn Đình đăng ở Trung Hòa nhật báo số 523, ngày 27 tháng 10 năm 1927 không thể chứng minh linh mục Gioakim Đặng Đức Tuấn còn sống cho đến năm 1885.
(còn nữa)
1 Nguyễn Thân (1854-1914) quê ở làng Thạch Trụ, huyện Mộ Đức, tỉnh Quảng Ngãi. Thân phụ ông là Nguyễn Tấn, được vua Tự Đức ban chức Tiểu phủ sứ, chức quan đầu tiền được Tự Đức thiết lập, giữ gìn, vỗ an cư dân vùng Đá Vách, Quảng Ngãi. Năm 1871, Nguyễn Tấn qua đời. Sau, Cư dân Đá Vách nỗi dậy, Nguyễn Thân nhờ tiếng thơm của cha nên dẹp yên loạn. Tháng 4 Giáp thân-1884, ông được kế nghiệp cha làm Quyền Tiễu phủ sứ.
2 Nguyễn Bá Trác (1881-1945) làm chủ bút phần Hán văn của Nam Phong tạp chí Năm 1917. Năm 1919, sau khi rời Nam Phong tạp chí, ông vào Huế làm Tá lý Bộ Học và lần lượt trải qua các chức vụ: Tuần vũ Quảng Ngãi, Thị lang Bộ Binh, Tổng đốc Thanh Hóa, Tổng đốc Bình Định.
3 Xem Chỉ dụ ngày 10.6.1862, năm Tự Đức thứ 15, nhằm an lòng dân sau khi Hòa Ước được ký (Châu bản Triều Nguyễn - Tự Đức - Trung tâm lưu trữ quốc gia I - MS. 316.089).
4 Sau Hòa Ước Nhâm Tuất (1862), cha Đặng Đức Tuấn về lại Quảng Ngãi, làm việc mục vụ tại Quảng Ngãi cho đến năm 1865, được Đức cha Eugène Charbonnier bổ nhiệm cha làm cha sở Nước Nhỉ. Cha làm việc ở Nước Nhỉ cho đến khi qua đời. Trong khi làm cha sở Nước Nhỉ, triều đình Tự Đức còn mời cha về kinh thành Huế hai lần để tham hỏi ý kiến về quốc sự.
Lm Gioan VÕ ĐÌNH ĐỆ
Bình luận