Về những ngọn đèn vĩnh cửu

Trên tạp chí Kiến Thức Ngày Nay số 1002 ngày 10.6.2018 có bài “Những ngọn đèn vĩnh cửu” (Minh Luân, trang 108), trong đó nói rằng rất nhiều tác giả Hy Lạp, Ả Rập, La Mã vào thời Trung cổ đã kể lại sự khám phá ra các ngọn đèn cháy xuyên suốt các thế kỷ, phần lớn là trong những hầm mộ, nhưng chúng cũng hiện diện ở các lăng tẩm thời cổ đại… Cũng theo bài viết thì sự mô tả những ngọn đèn vĩnh cửu có từ thời cổ đại, chẳng hạn sách Xuất Hành (Cựu Ước) có nói tới một TỦ CHỨA BÁNH THÁNH cùng một ngọn đèn vĩnh cửu. Nhiều tác giả, nhà tu, nhà giả kim thuật và những kẻ hiếu kỳ quan tâm tới các ngọn đèn đó.

Tác giả Minh Luân muốn nói tới những chiếc đèn trong hầm mộ hay các đền thờ xưa đã cháy liên tục cả ngàn và nhiều ngàn năm, vì thế mới gọi là “Đèn vĩnh cửu”. Bằng chứng (có vẻ lịch sử) được trưng ra như : “Giám mục thành Verona là Irmalao Barbaro (1410 - 1471) nổi tiếng qua các bản dịch truyện ngụ ngôn Esope, cũng mô tả nhiều khám phá về đèn, nhất là chiếc đèn làm vào năm 1450. Trong khi cày ruộng, một nông dân ở gần Padue (Ý) đã tìm thấy một chiếc hòm to bằng đất nung, trong cái hòm có 1 cây đèn đang cháy…”; hay : “Tháng 3 năm 1485 tại Aspienne gần thành phố Rome, người ta khai quật ngôi mộ của Tullia, con gái nhà hùng biện nổi tiếng Cicêrôn, qua đời năm 44 trước Công nguyên, trong đó có một ngọn đèn cháy yếu ớt khiến những người khám phá thật kinh ngạc nên đã đập vỡ nó. Nó đã cháy trong suốt 1500 năm…”.

Chuyện như là thần thoại, không thể nào có thật trên đời này vì tất cả các yếu tố đều phản khoa học tự nhiên. Trước hết, nếu nói đến không khí thì trong một cái hòm hay một huyệt mộ chôn vùi dưới đất, lấy đâu ra khí ôxy để giữ ngọn lửa? Cứ thử đốt một ngọn đèn rồi lấy một cái chum úp lên, trét kín mọi kẽ hở xem đèn cháy được bao lâu? Kế đến là về nhiên liệu: dầu thực vật, mỡ động vật hay khí metal…, không ai cung cấp thêm sao có thể đủ để đốt cháy 1500 năm? Rồi khi có đèn, có dầu, có lửa, có khí…, để thắp được, phải có tim đèn hay bấc. Thế nhưng cho dù có thì một thời gian ngắn, tim hay bấc cũng phải lụi đi. Để tiếp tục chiếu sáng, người ta phải khơi dài bấc ra và lấy kéo cắt cụt phần đã cháy thành than và lụi tàn như trong sách Xuất Hành chương 25 câu 38: “Kéo cắt bấc và đĩa đựng tàn phải làm bằng vàng ròng”. Không có bấc nào cháy hoài cả 1500 năm liên tục được. Dầu vơi phải châm, bấc cụt phải khơi lên, hết bấc phải thay bấc mới. Không có đèn dầu nào mà ra ngoài những tiến trình trên, nên ngọn đèn cháy 1500 năm liên tục trong một cái hòm kín là không có thật.

Có lẽ đây là cách kể “cường điệu” để có vẻ thần thánh hóa những ngọn đèn dành cho người chết, với niềm tin ngọn đèn sẽ soi sáng cho linh hồn từ ngục tối cõi chết biết đường về cõi thiên đàng.

Thời Trung cổ ở Âu châu, niềm tin Kitô giáo về luyện ngục (ngục tối thanh luyện các linh hồn cho trong sạch trước khi về thiên đàng) và việc người sống dâng cúng của cải, việc lành để cầu cho người chết mau được giải thoát, là rất mạnh. Tháng 11 hằng năm dành cho các đẳng linh hồn có lẽ cũng bắt đầu từ thời này.

Ánh đèn như là ánh sáng đức tin dẫn con người về với Chúa, cho nên người ta mới xây những tháp đèn tương tự những ngọn hải đăng nơi các nghĩa trang Công giáo. Dĩ nhiên, có người coi sóc đèn, dầu để giữ ngọn lửa liên tục như những nhân viên bảo vệ hải đăng vậy.

Báo chí cũng từng có những bài viết về tháp đèn của người chết, cho biết từ thế kỷ 12 ở Pháp đã có những tòa tháp đèn ở các nghĩa trang và được xem là nguồn sáng của linh hồn, dẫn dắt người quá cố về thiên đàng.

Có một cây đèn không“vĩnh cửu”nhưng rất thật và rất quý, phải xếp vào hàng kỷ lục thế giới. Đó là cây đèn 7 ngọn mà Môsê, thủ lãnh dân Israel (thế kỷ 13 trước công nguyên) đã làm theo lệnh Đức Chúa để thắp sáng đêm ngày trước Hòm Bia Đức Chúa. Sách Xuất Hành viết: “Ngươi sẽ làm một trụ đèn bằng vàng ròng. Ngươi sẽ làm trụ đèn, chân đèn và nhánh đèn bằng vàng gò; đài hoa, nụ hoa và cánh hoa gắn liền với trụ đèn.Sáu nhánh đâm ra hai bên: ba nhánh bên này, ba nhánh bên kia.Trên nhánh bên này, có ba đài hoa hình hoa hạnh đào, với nụ và cánh hoa; trên nhánh bên kia, có ba đài hoa hình hoa hạnh đào, với nụ hoa và cánh hoa. Sáu nhánh từ trụ đèn đâm ra sẽ đều như thế.Ở thân trụ đèn, có bốn đài hoa hình hoa hạnh đào, với nụ hoa và cánh hoa.Một nụ hoa nằm dưới hai nhánh đầu gắn liền với trụ đèn, một nụ hoa nằm dưới hai nhánh giữa gắn liền với trụ đèn, và một nụ hoa nằm dưới hai nhánh cuối gắn liền với trụ đèn. Sáu nhánh từ trụ đèn đâm ra sẽ đều như thế.Các nụ hoa và nhánh đều gắn liền với trụ đèn; tất cả thành một khối bằng vàng gò hoặc vàng ròng.Rồi ngươi sẽ làm bảy cái đèn, đặt lên đó thế nào cho chúng tỏa ánh sáng ra phía trước trụ đèn.Kéo cắt bấc và đĩa đựng tàn sẽ bằng vàng ròng.Ngươi phải dùng đến ba mươi ký vàng ròng để làm trụ đèn và mọi đồ phụ tùng đó.Hãy nhìn xem và làm theo mẫu đã chỉ cho ngươi trên núi” (Xh 25,31-40). Sách Lêvi cũng viết: “Hãy truyền cho con cái Israel phải giã ôliu lấy dầu nguyên chất cho ngươi, để thắp đèn, hầu cho luôn luôn có ngọn lửa cháy. Aharon sẽ đặt chiếc đèn đó bên ngoài bức màn trướng che Chứng Ước, trong Lều Hội Ngộ, sao cho nó luôn luôn cháy từ chiều đến sáng trước nhan Đức Chúa. Đó là quy tắc vĩnh viễn cho các thế hệ của các ngươi. Aharon sẽ phải đặt các đèn trên trụ đèn bằng vàng ròng trước nhan Đức Chúa, luôn luôn” (Lv 24,2-4).

Như Sách Thánh nói thì cây đèn trên rất cổ, cách nay hơn 3200 năm. Về hình dáng, quả thật đặc biệt: có đế, có trụ, mỗi bên trụ có 3 nhánh vươn ra, trên các nhánh có đài đặt bầu dầu - trụ và nhánh được trang trí mỹ thuật… Với chất liệu 30 kg vàng ròng, cả kéo cắt bấc và đĩa đựng cũng bằng vàng, nếu tính ở giá trị vật chất, có thể nói đến nay chưa có cây đèn dầu nào giá trị như thế. Tuy nhiên, quá trình sử dụng nó cũng đơn giản như một cây đèn thông thường với việc châm dầu, khêu bấc, cắt phần bấc đã lụi tàn…

Bằng chứng lịch sử cho thấy, năm 70, có một cuộc nổi dậy chống đế quốc La Mã ở Giêrusalem, vua La Mã là Vespasiano đã sai tướng tài Titô đem mấy vạn quân bao vây Giêrusalem và đã tàn phá thành, đốt phá, cướp của, tàn sát, còn sót lại bao nhiêu người thì dẫn về Rome làm nô lệ. Kho tàng của đền thờ là những đồ thờ bằng vàng, bạc và đồng bị tịch thu nộp cho nhà vua. Để kỷ niệm chiến thắng này, Hoàng đế La Mã đã cho xây một Khải Hoàn Môn rất lớn ở Rome, trên có khắc hình những chiến lợi phẩm đưa về, trong đó có hình cây đèn 7 ngọn vẫn còn đến nay.

Ngay từ thời lập quốc 1948, nước Israel đã chọn cây đèn 7 ngọn làm quốc huy.

Lm Giuse Nguyễn Hữu Triết

Trưởng ban Mục vụ Văn hóa TGP TPHCM