Trong tháng các linh hồn, có lẽ người Công giáo Việt Nam nên nhìn lại việc thờ kính tổ tiên để tạo nên sự bình an và hòa thuận trong một số gia đình, gia tộc, và trong cả giao tiếp xã hội với nhiều người theo các tôn giáo khác nhau hoặc không theo tôn giáo. Đây cũng là dịp để giúp nhiều người Công giáo bỏ đi mặc cảm “theo đạo là bỏ ông bà tổ tiên”. Hơn nữa, các khám phá mới đây của khoa học về sự sống toàn diện của con người mời gọi chúng ta nên thay đổi những quan niệm lỗi thời trong việc thờ kính này.
Vài điểm giáo lý nên biết
Trước hết, người Công giáo không “thờ phụng hay thờ cúng” tổ tiên như tôn thờ thần linh của một vài tôn giáo khác, mà là thực hiện việc tôn kính, báo hiếu và cầu nguyện theo đúng tinh thần đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” của người Việt, và phù hợp với giáo lý Công giáo.
Từ ngữ “thờ” theo nghĩa chữ là tỏ lòng tôn kính, quý trọng như ta thường nói: “Một lòng thờ mẹ kính cha, cho tròn chữ hiếu mới là đạo con”. Hành động này khác với việc thờ lạy, thờ phượng hay tôn thờ để công nhận quyền tối thượng của Thiên Chúa trên con người (x. HĐGMVN, Từ điển Công giáo, mục từ “Thờ lạy, Tôn thờ, Tôn kính tổ tiên”; Vietlex, Từ điển Tiếng Việt 2013, mục từ “Thờ, Thờ cúng, Thờ kính, Thờ phụng”; số 14 của Văn kiện Hướng dẫn).
Hơn nữa, Ủy ban Văn hóa và Ủy ban Giáo lý Đức tin thuộc Hội đồng Giám mục Việt Nam cũng đã công bố Văn kiện Hướng dẫn việc Tôn kính Tổ tiên, ngày 7.10.2025. Văn kiện này gồm 27 số, giải thích rất rõ mối tương quan chân thật giữa đức tin Công giáo và văn hóa đạo hiếu của dân tộc Việt Nam, đồng thời cũng hướng dẫn rất cụ thể việc tôn kính này trong những hoàn cảnh đặc thù, phức tạp.
Văn kiện đưa ra những nguyên tắc như nên tham dự chủ động vào các nghi lễ tôn kính tổ tiên mang ý nghĩa thuần túy văn hóa và đạo hiếu; không được thi hành cũng như tham dự cách chủ động vào các nghi lễ biểu lộ sự thờ phượng vốn chỉ dành riêng cho Thiên Chúa, và chỉ nên hiện diện cách thụ động trong những trường hợp bất khả kháng hoặc khó phân biệt giữa văn hóa thuần túy và tín ngưỡng tôn giáo. Đối với các bậc hiền nhân, anh hùng dân tộc hay các vị sáng lập những tôn giáo khác, tín hữu có thể bày tỏ lòng kính trọng bằng việc dâng hương, cúi chào, nhưng không tham gia vào những nghi thức tôn vinh hay thờ phượng mang tính tín ngưỡng dành cho các vị ấy (x. Văn kiện Hướng dẫn, số 14).
Văn kiện cũng gợi ý: “Mỗi gia đình Công giáo nên lập một bàn thờ gia tiên đơn sơ và trang nghiêm để kính nhớ ông bà tổ tiên. Trên bàn thờ có thể đặt di ảnh của các ngài cùng với các lễ vật mang ý nghĩa tưởng niệm như hương, hoa, đèn nến. Đồng thời, cần giúp con cháu hiểu rằng, theo đức tin Công giáo, điều người đã qua đời cần nhất không phải là của ăn vật chất, nhưng là lời cầu nguyện, thánh lễ cùng những việc hy sinh, bác ái được làm để cầu nguyện cho các ngài” (x. Văn kiện Hướng dẫn, số 15).
Văn kiện cũng hướng dẫn việc thực hành đạo hiếu trong các ngày lễ của gia đình như ngày sinh, nhất là ngày mừng thọ, để tôn vinh các vị cao niên, các nghi lễ ra mắt tổ tiên của đôi tân hôn, nghi lễ đối với người chết, việc dùng cờ ngũ hành, các ngày giỗ chạp, việc chăm sóc phần mộ (x. Văn kiện Hướng dẫn, số 16-21).
Cuối cùng, văn kiện cũng đưa ra mẫu gương phân định theo lương tâm bác ái của hai thánh Phêrô (x. Cv 15,1-29; Gl 2,1-10; x. Gl 2,11-14; x. Cv 16,1-3) và Phaolô (x. Rm 14; 1Cr 8,1-13; 9,19-23; 10,14-33; 1Tx 4,1-12), và bốn tiêu chuẩn giúp phân định cụ thể hành động tôn kính tổ tiên có thật sự là do lòng mến Chúa (x. Mt 22,37-38; Mc 12,29-30) hay yêu người không? (x. Mt 22,39; Mc 12,31). Trong những hoàn cảnh đặc thù, hành động tôn kính này có phải là “thực tại quan trọng hơn lý tưởng” (x. ĐGH Phanxicô, Tông huấn Evangelii Gaudium, số 231-233) và nhắm đến sự “hợp nhất để vượt thắng xung khắc” không? (x. Tông huấn Evangelii Gaudium, số 226-230) (x. Văn kiện Hướng dẫn, số 22-25).
Hướng đến một nền văn hóa ý thức, tự do và đầy tình yêu thương
Đức Giáo Hoàng Phanxicô trong Tông huấn Niềm vui của Tin Mừng (Evangelii Gaudium) công bố ngày 24.11.2013, được văn kiện trích dẫn nhiều lần, mời gọi chúng ta hướng đến một nền văn hóa mới. Ngài nhắc nhở: “Một thần học biết đối thoại với các khoa học khác và các kinh nghiệm của con người là yếu tố quan trọng để thấy rõ cách nào là tốt nhất để đem sứ điệp Tin Mừng đến với bối cảnh và các nhóm văn hóa khác nhau” (TH, số 132-134).
Các khám phá mới của khoa học mời gọi ta tìm hiểu về sự hiện diện của ông bà tổ tiên để tôn kính cho đúng đắn. Thân xác con người luôn biến đổi, còn những giá trị như tư tưởng, tình yêu, nhận thức và lòng tôn kính thuộc về đời sống tinh thần. Vì thế, chính tình yêu, tư tưởng, lòng tôn kính của người sống đối với người đã khuất mới quan trọng trong việc tôn kính tổ tiên, chứ không phải là những nghi lễ hình thức bên ngoài. Ông bà tổ tiên đã qua đời không còn cần đến của ăn, thức uống hay vàng mã theo quan niệm cổ xưa “dương sao âm vậy”. Việc chúng ta đặt trên bàn thờ gia tiên đồ ăn thức uống, trái cây… chỉ là dịp tưởng nhớ người đã khuất và thể hiện lòng hiếu kính của con cháu.
Đức Giáo Hoàng Phanxicô cũng nhắc nhở rằng: “Một khi Tin Mừng đã được hội nhập vào văn hóa của một dân tộc, trong tiến trình thông truyền văn hóa của họ, họ cũng thông truyền đức tin trong những hình thức luôn luôn mới mẻ; vì vậy, hiểu truyền giáo như là hội nhập văn hóa là điều quan trọng”. Ngài cũng nhấn mạnh: “Ở đây ta thấy tầm quan trọng của lòng đạo bình dân, một cách diễn tả đích thực về hoạt động truyền giáo tự phát của Dân Chúa, là một tiến trình đang phát triển liên tục mà Chúa Thánh Thần là tác nhân chính” (TH, số 122-126). Việc tôn kính tổ tiên của người Việt phải được trân trọng và phát huy, thay vì ngăn chặn và giới hạn, vì đây không phải là một tôn giáo nhưng là tín ngưỡng, là nét văn hóa đặc sắc của dân tộc (x. Toan Ánh, Tín ngưỡng Việt Nam, quyển thượng, NXB Hoa Đăng, 1969, tr.11-104).
Tông huấn Niềm vui của Tin Mừng cũng đặt ra yêu cầu đối với những người có trách nhiệm trong Giáo hội Công giáo cần cung cấp một nền giáo dục dạy lối suy nghĩ có phê bình và khuyến khích các giá trị đạo đức trưởng thành (TH, số 64), trong việc Phúc Âm hóa các nền văn hóa của các dân tộc (TH, số 69-71). Họ cần phải đào tạo tín hữu thường xuyên và hướng tới sự trưởng thành, tăng trưởng trong đức tin để lớn lên trong Đức Kitô, đến độ thành hiện thân của Người. Sự tăng trưởng này đạt được nhờ việc huấn giáo, khai tâm các mầu nhiệm và thể hiện cái đẹp thật sự của đời sống Kitô. Vì thế, Đức Giáo Hoàng đã nhấn mạnh đến việc soạn các bài giảng trong 40 số của Tông huấn (TH, số 135-175).
*
Việc tôn kính tổ tiên có lẽ còn phải bàn luận nhiều hơn để chứng minh Giáo hội Việt Nam tha thiết với nét đẹp văn hóa của dân tộc. Ước mong có thêm nhiều tín hữu quan tâm và thể hiện cái đẹp thật sự của đời sống Kitô cho đồng bào. n
Lm Anh Tôn Minh Đạo
Bình luận