Một sự tiếp biến văn hóa độc đáo: Tiếng Việt - Tiếng Bồ và tiếng Bồ - tiếng Do Thái, qua cách gọi các ngày trong tuần

Kỳ 3:

VIỆT - BỒ ÐÀO NHA

BỒ ÐÀO NHA - DO THÁI

Vì sao người Bồ lại gọi như thế, gọi bằng số thứ tự cho các ngày trong tuần?

Trong suốt nhiều thế kỷ, Bồ Đào Nha cũng từng định danh các ngày trong tuần theo tên các thiên thể, y như cách thức của các nước châu Âu (Tây Ban Nha, Ý, Pháp, Anh...).

Nhưng, vào thế kỷ 6, Tổng giám mục Martinho de Braga với tầm ảnh hưởng hết sức quan trọng tại Bồ Đào Nha (một xứ sở mà đa số theo Công giáo) đã đưa ra một quyết định là chấm dứt dùng tên các thiên thể có liên quan đến thần thoại La Mã cổ đại, mà đổi sang cách gọi theo nhãn quan của Kinh Thánh. Tức là gọi theo số thứ tự.

Sách Sáng thể bằng tiếng Do Thái trong bộ kinh Tanakh (Cựu Ước)

Căn cội ra sao?

Trong Cựu Ước, mà người Do Thái gọi là “bộ kinh Tanakh”, trình thuật về Sáng thế cho biết Đấng Gia-vê (Jahweh, Chúa Trời) tạo ra vũ trụ lần lượt trong 6 ngày, ngày thứ bảy Đấng Gia-vê nghỉ ngơi.

Thành thử người Do Thái từ rất lâu đã gọi tuần tự các ngày theo số thứ tự.

Trong tiếng Hebrew: Sheni שני (nghĩa là thứ Hai, tương ứng với Monday), Shlishi שלישי (nghĩa là thứ Ba, Tuesday), Revi’i רביעי (nghĩa là thứ Tư, Wednesday), Hamishi חמישי (nghĩa là thứ Năm, Thursday), Shishi שישי (nghĩa là thứ Sáu, Friday).

Người Bồ Đào Nha, từ thế kỷ 6 trở đi, đã chia sẻ cảm thức về Kinh Thánh để gọi các ngày trong tuần theo cách thức của văn hóa Do Thái: “thứ Hai”, “thứ Ba”... cho đến “thứ Sáu”.

Kinh Thánh bằng tiếng Bồ Đào Nha

Người Do Thái, và Do Thái giáo (Judaism) dựa theo kinh Tanakh (tức Cựu Ước): ngày thứ bảy Chúa Trời (Jahweh) đã hoàn tất việc sáng tạo vũ trụ, họ gọi là ngày “Sabbath” (tương ứng với Saturday), tức ngày nghỉ ngơi.

Người Bồ duy trì cách gọi này, là “Sábado” (tương ứng với Saturday) nhưng không nghỉ ngơi vào ngày này, thay vào đó là ngày Domingo (tương ứng với Sunday), trong tiếng Bồ nghĩa là “ngày của Chúa”.

Trong Tân Ước, theo trình thuật Phúc Âm của Thánh sử Mác-cô (2:27-28), trước sự phản ứng của giới chức sắc Do Thái giáo khi thấy Chúa Giêsu làm việc ngay trong ngày Sabbath, Chúa Giê-su đáp: “Ngày Sa-bát được tạo ra cho con người, không phải con người cho ngày Sa-bát”.

Các ngày trong tuần, trong tiếng Do Thái, gọi theo số thứ tự

* Ơn Cứu độ của Chúa Giêsu, theo tín lý Một Chúa Ba Ngôi (Trinity), đem lại sự sáng thế mới, một vũ trụ mới, một thế giới mới - đánh dấu bằng việc Chúa Giêsu Phục Sinh.

Theo Mát-thêu 28:1, Mác-cô 16:2, ngày kế tiếp Sabbath thì Chúa Giêsu từ cõi chết sống lại. Tức vào “ngày thứ nhứt” theo lịch Do Thái, tương ứng với “Sunday”. Do đó, việc thờ phượng Chúa Phục Sinh (“Sáng thế mới”) được chọn trùng vào Sunday là vì vậy.

* Việc dành trọn tâm trí cho “ngày của Chúa” (“Domingo”, trong tiếng Bồ) là chung cho Công giáo, Chính thống giáo, và rất nhiều hội thánh của Tin Lành.

Ngay cả trong tiếng Pháp, tiếng Ý là những ngôn ngữ gọi tên các ngày trong tuần bằng tên thiên thể (như bên tiếng Anh, tiếng Đức) thì riêng “Sunday” không được họ gọi tương ứng bằng tên thiên thể là “ngày Mặt trời”, mà chuyển sang gọi là “Dimanche” (tiếng Pháp), “Domenica” (tiếng Ý), đều mang nghĩa là “Ngày của Chúa” (Chúa Phục Sinh).

* Tóm lại:

Cách gọi các ngày trong tuần theo số thứ tự, trong tiếng Việt, là tiếp biến từ tiếng Bồ Đào Nha.

Cách gọi này (theo số thứ tự) trong tiếng Bồ, về đại thể, có mối liên quan với cách gọi trong tiếng Do Thái, xuất phát từ cảm thức Kinh Thánh.

* PHỤ CHÚ: The International Organization for Standardization (Tổ chức Tiêu chuẩn hóa quốc tế), vào thập niên 80 của thế kỷ XX, đã đưa ra quy ước: “Monday” là ngày thứ nhứt trong tuần, “Sunday” là ngày thứ bảy / ngày cuối trong tuần. Điều này dẫn đến Do Thái giáo, người Do Thái nghỉ ngơi Sabbath vào ngày thứ bảy (theo sách Sáng thế trong Cựu ước), hiện nay là rơi đúng vào Sunday luôn! Thành thử “Sunday” trở thành ngày nghỉ thống nhứt trên toàn cầu.