Lý thuyết ngộ độc chì La Mã (Roman lead poisoning theory) là một giả thuyết được nhiều học giả đưa ra, giới khảo cổ cũng tìm được các bằng chứng thuyết phục. Giả thuyết này xuất hiện từ thế kỷ 19, phe ủng hộ thời ấy cho rằng nhiễm độc chì là nguyên nhân lớn khiến đế chế La Mã suy tàn. Chì được dùng làm ống dẫn nước khắp thành phố, làm thùng ủ rượu nho và các đồ vật khác, thậm chí chì còn xuất hiện trong phấn trang điểm. Khi giới quý tộc La Mã hằng ngày dùng đồ ăn và dụng cụ chứa chì, họ dần nhiễm độc chì mãn tính, gây ra nhiều vấn đề sức khỏe như bệnh gút, vô sinh hoặc suy giảm nhận thức. Sự điên khùng, bạo ngược, thất thường của các hoàng đế như Nero, Caligula cũng bị cho là ảnh hưởng nặng từ nhiễm độc chì.
Về sau, các nhà khảo cổ nghiên cứu lõi băng và trầm tích cổ, phát hiện dấu tích lượng khí thải chì rất cao bắt đầu từ khoảng năm 15 TCN, trùng với thời gian đế chế La Mã trỗi dậy. Lượng khí thải ấy không hề giảm đi cho đến khoảng năm 165 CN, tức thời Thái Bình La Mã (Pax Romana). Bằng cách sử dụng mô hình khí quyển, các nhà nghiên cứu ước tính rằng trong giai đoạn cao điểm này, nồng độ chì trung bình trên khắp châu Âu đã vượt quá mức cho phép. Nồng độ chì trong không khí tăng cao có thể dẫn đến tăng nồng độ chì trong máu của dân cư La Mã cổ đại. Mức độ phơi nhiễm này có liên quan đến suy giảm nhận thức, bao gồm ước tính giảm từ 2.5 đến 3 điểm IQ. Lý do gây nên nồng độ chì cao là hoạt động khai thác và chế tạo bạc. Nguồn bạc ấy được dùng đúc tiền lưu hành trong đế chế, trả lương cho binh lính, mở chiến dịch chinh phạt mở rộng bờ cõi.
Không chỉ sống trong bầu không khí bị ô nhiễm chì, người La Mã còn “mê mệt” rượu nho và siro nho ủ trong thùng chì, bởi sản phẩm luôn ngon ngọt hơn hẳn các loại thùng ủ khác. Siro nho ủ thùng chì còn ngọt hơn cả mật ong, vì vậy giới quý tộc, vua chúa La Mã cực kỳ thích rưới siro này lên thức ăn. Lượng chì đưa vào cơ thể sau mỗi bữa ăn, mỗi buổi tiệc xa hoa dần tích tụ trong cơ thể, khiến con người ngộ độc kim loại nặng. Mặc dù La Mã không sụp đổ chỉ vì nhiễm độc chì, giả thuyết này vẫn có cơ sở khoa học và sức thuyết phục lớn. Nó cũng cho thấy những thứ đẹp đẽ, ngọt ngào có thể nguy hiểm chết chóc đến mức nào.
Một trường hợp tương tự là màu xanh lục Scheele, được nhà hóa học người Thụy Điển Carl Wilhelm Scheele tạo ra vào năm 1775. Sắc xanh Scheele tươi sáng rạng rỡ và pha chút màu vàng, khác hẳn màu xanh lục nhuộm thủ công. Vào thời cổ đại và trung cổ, con người thường khó đưa màu xanh lục vào tranh vẽ, quần áo vì quá trình nhuộm khó khăn, tốn kém, dễ đổi màu. Vì vậy, màu xanh Scheele vừa ra đời đã tạo nên làn sóng mới trong thời trang và thiết kế nội thất, nhanh chóng soán ngôi màu nhuộm từ thực vật. Thời bấy giờ, xã hội chưa nhận biết được chất độc thạch tín ẩn trong sắc xanh lá cây tuyệt đẹp ấy. Người ta dùng nó tô điểm tường nhà, giấy tờ, rèm cửa, vải vóc và đồ chơi trẻ em. Tuy nhiên, đến thế kỷ 19, một số bài báo phản ánh tình trạng trẻ em trở ốm yếu khi ở trong căn phòng màu xanh sáng, phụ nữ lâm bệnh khi mặc những chiếc đầm màu xanh. Các nhà sử học ngày nay còn cho rằng màu xanh Scheele có thể liên quan đến cái chết của Hoàng đế Pháp Napoléon Bonaparte vào năm 1821, bởi căn phòng ông sống lúc cuối đời cũng dùng giấy dán tường màu xanh này.
Cuối thế kỷ 19, màu xanh lục Paris xuất hiện, thay thế cho màu xanh Scheele. Mặc dù vẫn chứa độc tố, nó vẫn rất phổ biến trong họa sĩ trường phái Ấn tượng của Pháp như Claude Monet, Paul Cézanne, và Pierre-Auguste Renoir. Nhiều người đời sau tin rằng màu xanh Paris là nguyên nhân gây tiểu đường cho Cézanne và khiến Monet mất thị giác. Thế là nó chính thức bị cấm vào thập niên 60 của thế kỷ 20.
Cho đến tận thời hiện đại, khi khoa học kỹ thuật phát triển hơn, việc tạo ra màu xanh lục vẫn phải dùng tới hóa chất độc hại như chlorine, cobalt, titan, kẽm oxit… Thế nhưng, trong quan niệm của đại chúng, màu xanh lá cây lại tượng trưng cho thiên thiên, sự sống, hy vọng và cách sống lành mạnh, thân thiện với môi trường. Tiếc thay, màu xanh này chỉ thực sự “lành mạnh” khi nằm trên lá cây, chứ không phải trong màu nhuộm nhân tạo, cũng như màu trắng tinh khôi của tuyết và lông vũ rất đẹp, nhưng màu trắng chì thì nguy hiểm chết người.
Ths-Bs Lan Hải
Bình luận