Cha đẻ ngành côn trùng học hiện đại

Linh mục người Pháp Pierre André Latreille được công nhận là cha đẻ của ngành côn trùng học hiện đại nhờ vào công phân loại chi tiết các loài giáp xác và côn trùng.

Cha Pierre André Latreille, sinh ngày 29.11.1762 ở Brive và qua đời ngày 6.2.1833, là nhà động vật học người Pháp, chuyên về động vật chân đốt. Ngài đã lâm vào cảnh giam cầm sau cuộc cách mạng Pháp, và chỉ được trả tự do sau khi phát hiện một loài bọ cánh cứng quý hiếm trong lúc ở tù, đó là loài Necrobia ruficollis. Cha Latreille được xem là nhà côn trùng học lỗi lạc nhất vào thời của mình, và được học trò đặt biệt danh là “hoàng tử trong số các nhà khoa học về động vật chân đốt”.

Hoàn cảnh đặc biệt

Cha Latreille là con của Jean Joseph Sahuguet d’Amarzit, một sĩ quan cấp cao trong quân đội Pháp. Không rõ danh tính của thân mẫu vị linh mục, nhưng ngài nhận được sự bảo hộ của các cha mẹ nuôi có sức ảnh hưởng, đầu tiên là một bác sĩ, kế đến là một thương nhân và sau đó là một nam tước. Chính người cha nuôi nam tước đã mang cậu thiếu niên Latreille đến Paris vào năm 1778 sau khi cha ruột của cậu qua đời. Cậu theo học tại trường Cardinal Lemoine thuộc Ðại học Paris và sau đó gia nhập Ðại Chủng viện Limoges. Năm 1786, thầy Latreille được truyền chức linh mục.

Vì ốm yếu từ lúc chào đời, cha Latreille được các cha mẹ nuôi khuyến khích theo đuổi ngành lịch sử tự nhiên từ bé với hy vọng nghĩa tử có thể cải thiện sức khỏe theo thời gian, thông qua các hoạt động ngoài trời và thu thập mẫu vật. Ðó là lý do trong quá trình rèn luyện và học tập ở Paris, kể cả lúc đã vào Chủng viện, và sau này khi trở thành linh mục, cha Latreille vẫn duy trì sự quan tâm đặc biệt đối với ngành lịch sử tự nhiên. Cha thường xuyên đến thăm Vườn bách thảo Paris và đi khắp thủ đô Pháp để bắt côn trùng. Vị linh mục trẻ được bề trên ủng hộ để tiếp tục nghiên cứu khoa học. Cha Latreille được bậc thầy René Just Haüy dạy về thực vật học, và được người thầy giới thiệu với nhà tự nhiên học Jean-Baptiste Lamarck nổi tiếng của Pháp. Ðến năm 1795, vị gia nhập Trường Sư phạm Paris - một trong những ngôi trường danh giá nhất của Pháp.

Loài Necrobia ruficollis

Con bọ cứu mạng

Sau khi Cách mạng Pháp nổ ra. Cha Latreille không thực hiện theo yêu cầu của chính phủ mới và vì thế bị tống giam vào tháng 11.1793 và có thể bị hành quyết. Khi bác sĩ của trại giam thăm bệnh cho các tù nhân, ông ngạc nhiên khi thấy cha Latreille đang bận bịu với một con bọ cánh cứng trên thềm xà lim. Khi vị linh mục giải thích đây là một con bọ hiếm, người thầu thuốc vô cùng ấn tượng và gởi con bọ cho nhà tự nhiên học Jean Baptiste Bory de Saint-Vincent. Ông Bory de Saint-Vincent đã nghe danh linh mục Latreille và các công trình nghiên cứu của cha từ trước nên tìm cách vận động để trả tự do cho ngài cùng một bạn tù. Nhờ đó, cha Latreille và nhà tự nhiên học Bory de Saint-Vincent trở thành bằng hữu tâm giao. Con bọ đã thật sự giúp cha Latreille thoát cảnh bị chết trong tù. Toàn bộ người cùng bị giam giữ với ngài vào giai đoạn đó đã bị hành quyết trong vòng 1 tháng.

Nơi cha chào đời ở Brive-la-Gaillarde

Sau khi được trả tự do, cha Latreille tiếp tục giảng dạy và liên lạc với nhiều nhà côn trùng học khác. Năm 1796, với sự khuyến khích của người bạn Fabricius, vị linh mục cho in ấn báo cáo Précis des caractères génériques des insectes (tạm dịch: Chi tiết về các đặc điểm của côn trùng). Tài liệu này đánh dấu khởi đầu của ngành côn trùng học hiện đại và đồng thời giúp ngài trở thành trưởng khoa côn trùng học của Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Quốc gia Pháp tại Paris vào năm 1799.

Cha Latreille tiếp tục xuất bản nhiều công trình nghiên cứu, trong đó có bộ Histoire naturelle générale et particulière des crustacés et insectes (Lịch sử tự nhiên tổng quát và đặc thù của giáp xác và côn trùng), gồm 14 cuốn (xuất bản từ năm 1802 đến 1805). Vị linh mục đã trở thành thành viên Viện Hàn lâm Khoa học Pháp vào năm 1814. Những năm sau đó, cha Latreille liên tục cho ra đời các báo cáo quan trọng, góp phần cập nhật các thông tin về loài động vật chân đốt cho bộ sưu tập Thế giới Ðộng vật của George Cuvier, các ghi chép của Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Quốc gia Pháp và hàng trăm đề mục mới cho Tự điển về Lịch sử Tự nhiên.

Vườn bách thảo Paris

Năm 1819, cha Latreille đắc cử vị trí thành viên Hiệp hội Triết học Mỹ. Ba năm sau, ngài được trao Bắc Ðẩu Bội tinh. Ðến năm 1829, vị linh mục tiếp nối bậc thầy Jean Lamarck trở thành giáo sư động vật học về loài giáp xác, lớp nhện và côn trùng của Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Quốc gia Pháp.

HỒNG HOANG