Kỷ niệm 50 năm ngày ban hành tông hiến sách lễ Rôma (03/4/1969 - 03/4/2019)

Tháng Tư năm nay, chúng ta kỷ niệm đúng 50 năm ngày Ðức Giáo Hoàng Phaolô VI ban hành Tông hiến Sách lễ Rôma (03/04/1969 - 03/04/2019). Chúng ta dễ dàng tìm thấy Tông hiến Sách lễ Rôma này nằm ngay ở những trang đầu của Sách lễ, chỉ sau Sắc lệnh công bố ấn bản Sách lễ Rôma của Bộ Phụng tự (Prot. N. 166/70). Tông hiến này thực sự quan trọng vì là văn kiện chuẩn nhận các bản văn thuộc một ấn bản mới của cuốn Sách lễ Rôma, tức ấn bản mẫu thứ nhất (editio typica I), ra đời năm 1970..

Tính từ Công đồng Trentô cho tới nay, kể như chúng ta có hai cuốn Sách lễ Rôma chủ yếu: đó là Sách lễ Rôma của Ðức Piô V ra đời năm 1570 (thường gọi là Sách lễ 1570) và Sách lễ Rôma của Ðức Phaolô VI được xuất bản năm 1970. Ðây là ấn bản mẫu thứ I. Sau ấn bản mẫu thứ I này, chúng ta đã có thêm (editio typica III). Tại thời điểm này, chúng ta vẫn sử dụng Sách lễ Rôma ấn bản mẫu thứ II (phiên bản tiếng Việt 1992) pha lẫn với Nghi thức Thánh lễ 2002 (phiên bản tiếng Việt 2005). Chắc phải chờ trong một thời gian nữa, chúng ta mới có phiên bản tiếng Việt trọn bộ Sách lễ Rôma theo ấn bản mẫu thứ III (2002).

Sách lễ của Đức Piô V

Cuốn Sách lễ của Ðức Piô V được xuấn bản dựa theo Tông sắc“Quo primum” của ÐGH Piô V (ban hành ngày 14/07/1570). Sách lễ này là hoa trái của Công đồng Trentô sau khi đã cân nhắc các vấn đề về mô hình và cấu trúc của thánh lễ vốn đã được cử hành từ thời thánh Gregorio (thế kỷ VI). Từ Công đồng, một ủy ban đã được thiết lập nhằm chuẩn bị cho ra đời một cuốn Sách lễ thống nhất trong toàn thể Hội Thánh: Sách lễ của Ðức Piô V. Kể từ đó, Sách lễ của Ðức Piô V được sử dụng khắp nơi thuộc Giáo hội Latinh ngoại trừ những nơi được phép cử hành theo một bản văn phụng vụ khác vốn đã tồn tại lâu đời ít là hai thế kỷ. Ngoại lệ này bảo tồn được những cái khác biệt nằm trong nghi lễ của một số dòng tu cũng như một vài nghi lễ địa phương, chẳng hạn phụng vụ Milan và Mozarabic. Như vậy, nếu tính cho tới khi thánh lễ của Ðức Phaolô VI xuất hiện theo sau Công đồng Vatican II thì thánh lễ Trentô đã được cử hành trong Giáo hội Công giáo ngót nghét 1500 năm.

Sách lễ của Ðức Piô V đã được thích nghi nhiều lần bởi các Ðức Giáo Hoàng sau:

[1] Ðức Clêmentê VIII (1604): cho sửa lại những chỗ in sai và hiệu đính lại những phần dịch Kinh Thánh trong Sách lễ được coi là chưa chuẩn xác;

[2] Ðức Urbanô VIII (1634): hiệu đính một số bài thánh ca trong Sách lễ;

[3] Ðức Clêmentê XIII (1693 - 1769): bổ sung Kinh Tiền tụng về Chúa Ba Ngôi cho các thánh lễ Chúa nhật;

[4] Ðức Lêô XIII (1810-1820): bắt buộc sử dụng các lời nguyện sau thánh lễ nhằm kết thúc thánh lễ;

[5] Ðức Piô X (1910): đưa ra một số thay đổi trong vấn đề hiệp lễ;

[6] Ðức Piô XII: năm 1951, ngài cho phục hồi những lễ nghi cổ đêm thứ Bảy Tuần Thánh; năm 1955, phục hồi toàn bộ lễ nghi Tuần Thánh và Bộ Lễ Nghi, dưới triều đại của ngài, đã ra sắc lệnh đơn giản hóa chữ đỏ;

[7] Ðức Gioan XXIII (1960): ban hành bộ chữ đỏ mới cho thánh lễ. Phiên bản cuối cùng của Sách lễ Tridentinô chính là Sách lễ 1962 ra đời trong triều đại của ÐGH Gioan XXIII.

Sách lễ của Đức Phaolô VI

Như trường hợp của Sách lễ 1570, những thay đổi được đưa vào Sách lễ mới này bao gồm các yếu tố vốn là thành quả từ học thuật chứ không phải do ngẫu hứng. Thời đại của Công đồng Trentô là thời gian mà nghiên cứu khoa học về di sản phụng vụ của Giáo hội bắt đầu được đánh giá cao hơn, và Thánh Piô V đã lưu ý rằng các cộng sự của ngài nghiên cứu các nguồn tài liệu phụng vụ trong thư viện Vatican nhằm chuẩn bị cho việc ban hành Sách lễ được duyệt lại. Trong các thế kỷ tiếp theo, các bản thảo cổ đã được sao chép và in lại giúp ích rất nhiều cho các học giả. Loại nghiên cứu này vẫn được tiếp tục cho đến nay và có một số tác động đến nội dung cũng như bố cục của Sách lễ mới, Sách lễ của Ðức Phaolô VI.

So với Sách lễ Rôma ra đời từ thời Công đồng Trentô (năm 1570), Sách lễ mới của Công đồng Vatican II, tức Sách lễ của Ðức Phaolô VI, được xuấn bản đúng 400 năm sau đó (1970). Chẳng có gì lạ lẫm cả khi Sách lễ mới ẩn chứa trong nó những ý tưởng và nỗ lực của phong trào phụng vụ [vốn đã bắt đầu từ thế kỷ 19 và rồi tiếp tục đà phát triển ở thế kỷ 20] cũng như những đòi hỏi của Hiến chế Phụng Vụ Thánh “Sacrosanctum Concilium” (= PV), ra đời năm 1963.

Ðể thực hiện những cải cách phụng vụ của Công đồng Vatican II, trước khi kết thúc Công đồng [vào tháng 12 năm 1965], đầu năm 1964, Ðức Phaolô VI đã thiết lập một Ủy ban gồm 50 Hồng y và Giám mục. Ủy ban này có nhiệm vụ giám sát công việc của các nhóm chuyên viên phụng vụ khắp nơi trên thế giới. Nhờ vậy, vào thứ Năm Tuần Thánh (03/4/1969), Ðức Thánh cha Phaolô VI đã có thể công bố Tông hiến Missale Romanum. Ngoài ra, ngài còn cho công bố Nghi thức thánh lễ (06/4/1969); Thứ tự các Bài đọc Kinh Thánh (25/5/1969) và Sách Bài đọc (30/9/1970); toàn văn Sách lễ Rôma (26/3/1970).

Ngày kỷ niệm 50 năm công bố Tông Hiến Missale Romanum thật là thời điểm thích hợp để chúng ta nhìn lại những gì mà Ðức Phaolô VI đã nỗ lực thực hiện trong cuộc canh tân phụng vụ của Công đồng Vatican II hầu có thể giúp chúng ta hiểu rõ hơn nữa kinh nghiệm cử hành và tham dự thánh lễ trong những thập kỷ vừa qua cũng như thấm nhuần cách thức chúng ta cử hành và tham dự thánh lễ hôm nay.

Nội dung của Sách lễ Ðức Phaolô VI

Như đã nói trên, toàn văn cuốn Sách lễ Ðức Phaolô VI được phát hành vào ngày 26/03/1970. Khi ban hành Tông hiến Missale Romanum ngày 03/04/1969, Tòa Thánh mới chỉ xuất bản được “Quy chế Tổng quát Sách lễ Rôma” (Institutio Generalis Missalis Romani) và “Nghi thức Thánh Lễ” (Ordo Missae) mà thôi.

Sách lễ Ðức Phaolô IV gồm những phần sau:

1- Giới thiệu các văn kiện của Giáo Hội: Các Sắc lệnh của Bộ Phụng tự (1970 và 1975); Tông hiến Missale Romanum (3/4/1969) và “Quy chế Tổng quát Sách lễ Rôma” (được tu chỉnh nhiều lần vào các năm 1970, 1972, 1975 và 1991). Ðây là một loại tài liệu mới mẻ, nó không chỉ đưa ra những hướng dẫn chữ đỏ mà còn đặt chúng vào bối cảnh nghi thức và thần học. Thêm vào đó là “Quy chế Tổng quát về Năm Phụng vụ và Niên lịch”;

2- Phần riêng dùng cho các mùa phụng vụ chẳng hạn những lời nguyện cho mùa Vọng và mùa Giáng sinh, mùa Chay, mùa Phục sinh, mùa Thường niên và những lễ trọng về Chúa trong lịch chung;

3- Nghi thức thánh lễ đặt ở giữa cuốn Sách lễ: gồm Nghi thức thánh lễ có cộng đoàn (383-476) và Nghi thức Thánh lễ không có cộng đoàn (477-486);

4- Phần phụ lục ngắn với những công thức khác nhau dùng khi bắt đầu thánh lễ và Nghi thức Thống hối, dùng để dẫn vào và kết thúc những kinh Tiền tụng, những lời tung hô sau truyền phép trong KNTT (487-492), Phép lành trọng thể và Lời nguyện trên dân (493-511);

5- Tiếp theo là phần riêng lễ các thánh (513-661); Những lời nguyện dùng cho thánh lễ có nghi thức riêng (727-782); thánh lễ và lời nguyện cho những nhu cầu và những dịp khác nhau (783-854); thánh lễ ngoại lịch (855-877); thánh lễ cầu cho các tín hữu đã qua đời (879-914);

6- Sách lễ kết thúc với phần phụ lục, bao gồm: Làm phép và rảy nước thánh (917-920); Các mẫu Lời nguyện Tín hữu (921-931); Nghi thức ủy thác các thừa tác viên cho rước lễ (931); Các lời nguyện để chuẩn bị thánh lễ (931-934) và cảm tạ sau thánh lễ (934-937); Những giai điệu để hát những bản văn trong thánh lễ (939-978); Mục lục (979-999).

(còn tiếp)

LM Giuse Phạm Ðình Ái, dòng Thánh Thể, SSS