Vào thời phong kiến Trung Hoa, những gia đình quan lại, quyền thế thường có cổng chính to rộng với hai cánh cửa, phía trên cổng là “môn trâm” (mắt cửa, cây trâm cài cửa). Thường nhà quan văn để môn trâm dạng tròn, quan võ thì dạng vuông. Quan tòng tam phẩm cổng có hai môn trâm, chánh tam phẩm có bốn, nhị phẩm có sáu, nhất phẩm có tám, cổng cung vua mới được xây chín môn trâm. Quan từ tam phẩm trở xuống thì ở thanh đà phía trên khung cửa nhà được đặt đôi trụ hình tròn nhô ra khoảng một tấc, gọi là “hộ đối”. “Hộ đối” là những khối kiến trúc hình tròn/vuông/lục giác với chiều dài 1 thước (33,3 cm) nằm trên đà cửa (mi cửa), song song với mặt đất; được chạm khắc 4 mùa hoa lá hoặc các chữ “Đức”, “Phúc”, “Lộc”, “Thọ”, “Bình an cát tường”, ngụ ý cầu nhân khí thịnh vượng, hương hỏa vững bền. Số hộ đối nhiều ít khác nhau tùy phẩm hàm. “Hộ đối” thể hiện địa vị, đẳng cấp của gia chủ: thường dân chỉ có một đôi trước cổng, phú hộ hoặc quan lại có hai đôi, hoàng thân quốc thích có nhiều hơn. Khi quan sát cánh cổng, nhìn vào môn trâm và hộ đối, người xưa biết gia thế và chức vị của gia chủ. Thành ngữ “môn đang hộ đối” ra đời từ đó: “đang”/ “đương” là ngang bằng nhau, “đối” là đối xứng. Suy ra, “môn đang hộ đối” nghĩa là từ ngoài cổng đến trong nhà đều tương xứng, nghĩa bóng là gia thế hai bên tương đương và phù hợp mới có thể kết thông gia được. Ở Việt Nam, câu này thường đọc thành “môn đăng hộ đối”.
 |
Chuyện kể, có một cặp nam nữ rất “xứng đôi vừa lứa” yêu nhau từ thời mới vào một trường đại học danh tiếng, cô gái con nhà trung lưu, gia đình chàng trai khá nghèo nhưng họ vẫn gắn bó suốt bốn năm liền. Ai nhìn vào cũng thấy cặp đôi này có tương lai vì hai người đều chăm chỉ, có chí tiến thủ. Nào ngờ đến năm cuối, họ chia tay với lý do gia đình hai bên không ưng thuận. Bẵng đi vài năm, cô gái gặp lại người bạn thời sinh viên và tâm sự về lý do tan rã. Thì ra hồi còn yêu nhau, hai người đã luôn mâu thuẫn trong những chuyện nhỏ nhặt: khi cô tự thưởng mình chiếc váy hàng hiệu, anh liền cằn nhằn sao không mua đồ giá rẻ trên mạng; cô mua cà phê Starbucks để cùng thưởng thức với người yêu, anh chê cốc cà phê quá đắt, thật lãng phí; bàn về đám cưới, anh bảo đừng mua nhẫn tốn tiền, không cần lễ cưới rình rang, chỉ thuê áo cưới giá mềm rồi làm vài ba bàn tiệc là đủ… Đỉnh điểm là việc hai bên gia đình mâu thuẫn chuyện mua nhà riêng cho cặp vợ chồng tương lai, nhà trai kinh tế eo hẹp nên muốn con về ở chung trong căn nhà nhỏ, nhà gái đề nghị cha mẹ hai bên chung tiền mua nhà riêng cho đôi trẻ được thoải mái. Thấy nhà trai không bằng lòng, nhà gái xin được đứng ra chi, chỉ yêu cầu cho cô dâu được đứng tên. Mẹ chàng trai lập tức chê gia đình nhà gái ỷ có tiền, chơi kèo trên, chắc lép, nếu không thuận thì hủy hôn; anh con trai cũng xuôi theo khiến cô gái rất buồn. Dù vẫn còn yêu, cô chấp nhận chia tay anh. Từ đó, cô mới thấm thía sức nặng của “môn đăng hộ đối”.
“Môn đăng hộ đối” không chỉ nói đến gia thế, địa vị, tiền bạc của hai gia đình mà còn là sự phù hợp về tri thức, tư tưởng giữa hai người. Nhiều cặp đôi có xuất thân, ngoại hình, trình độ rất cân xứng, vậy mà vẫn chia xa vì cách sống quá khác biệt: Một người hào phóng, người kia keo kiệt; một người coi trọng tình cảm, người kia đề cao vật chất; một người muốn phấn đấu không ngừng, người kia thích an phận…
**
Thời nay, tình yêu và hôn nhân không còn quá phụ thuộc vào “môn đăng hộ đối”. Những chuyện tình vượt giai cấp, địa vị trở nên phổ biến hơn và là chủ đề hấp dẫn cho tiểu thuyết, phim ảnh như tiểu thư Elizabeth và ngài Darcy trong “Kiêu hãnh và định kiến”, Jack và Rose trong “Titanic”… Mặc dù giới trẻ ngày nay tự do yêu đương, lựa chọn hạnh phúc riêng nhưng quan niệm “môn đăng hộ đối” vẫn chưa hề lỗi thời. Tình yêu có thể chẳng màng đến gia cảnh, tài chính nhưng hôn nhân thì có. Hai người cần hợp nhau về những giá trị tinh thần, nói cách khác là “tam quan” phải đồng điệu (thế giới quan, giá trị quan, nhân sinh quan). Nói như Antoine de Saint-Exupéry - tác giả truyện “Hoàng tử bé”: “Yêu nhau không phải là nhìn nhau mà là cùng nhau nhìn về một hướng”. Giả sử hoàn cảnh gia đình chênh lệch, đôi trẻ vẫn tìm thấy hạnh phúc nếu đủ kiên trì, thấu hiểu và có “tam quan” tương hợp.
Ths-Bs Lan Hải
Bình luận