Kỳ 2:
SAO “SUNDAY” LẠI GỌI THÀNH “CHÚA NHỰT (NHẬT)”? CÁCH GỌI “CHÚA NHỰT” RỒI
“CHỦ NHỰT” XUẤT HIỆN TỪ LÚC NÀO?
1.
“Sunday”, người Nhựt gọi là “Nichi yō bi” (日曜日), dịch nghĩa y chang, là “ngày Mặt trời”. Nhưng trong tiếng Việt, “Sunday” được gọi là Chúa nhựt / Chủ nhựt. Nghĩa là sao?
Trong cuốn “Phép giảng tám ngày” (PGTN) và trong Tự điển Việt - Bồ - Latin của giáo sĩ Đắc Lộ có ghi: “ngày thứ Nhứt” (dịch nghĩa “prima” trong tiếng Bồ) còn gọi là “ngày Dominh”, ngày kế tiếp là “thứ Hai” (segunda)...”.
Vào thời kỳ đầu định danh bằng tiếng Việt cho các ngày trong tuần theo Dương lịch, chưa xuất hiện cách gọi “Chúa nhựt / Chủ nhựt”.
“Ngày Dominh”? “Dominh” phiên âm từ tiếng Bồ “domingo”, danh từ này lại có gốc từ tiếng Latinh “dominīcus” nghĩa là “ngày của Chúa”.
“Ngày Dominh” và “ngày thứ nhứt” là một, nhưng lối gọi “ngày Dominh” phổ biến hơn.
 |
| Ngày Chúa Phục Sinh được gọi là “domingo”, trong tiếng Bồ Đào Nha nghĩa là “ngày của Chúa”. Khi truyền giảng, các giáo sĩ đã chuyển dịch “domingo” sang tiếng Việt là “Chúa nhựt” (ngày của Chúa). |
2.
Trong cuốn Tự điển của linh mục Taberd, vào thế kỷ 19, không còn xuất hiện lối gọi “ngày Dominh” nữa mà thay vào đó là “Chúa nhựt”! Trong cuốn “Tiểu tự điển Pháp - Việt” của học giả Trương Vĩnh Ký, thế kỷ 19, ghi “Dimanche: Chúa nhựt”.
Như vậy, “Chúa nhựt (nhật)” là lối gọi xuất hiện sau thế kỷ 17 (nhưng chính xác vào lúc nào thì không rõ), và dĩ nhiên, là trước khi có Từ điển của Taberd và của Trương Vĩnh Ký trong thế kỷ 19 (từ điển ghi lại những gì đã xuất hiện trước đó trong ngôn ngữ).
Còn “Chủ nhựt (nhật)” ? Theo từ điển của Trương Vĩnh Ký, năm 1886, ông vẫn còn ghi: “dimanche: ngày Chúa nhựt”. Vậy, lối gọi “chủ nhựt (nhật)” không thể xuất hiện trước năm 1886 cuối thế kỷ 19, mà xuất hiện vào thời điểm nào đó trong thế kỷ 20 mà thôi.
 |
3.
Tóm lại, để gọi tên cho “Sunday”, trong tiếng Việt đã lần lượt trải qua các cách gọi theo dòng lịch sử: “NGÀY THỨ NHỨT” => “NGÀY DOMINH” => “CHÚA NHỰT (NHẬT)” => “CHỦ NHỰT (NHẬT)”.
Trong thực tế hiện nay, cách gọi “Chúa nhựt” vẫn hiện diện cùng với cách gọi “Chủ nhựt”.
* Ghi chú: trước khi chữ Quốc ngữ được sử dụng chính thức trên cả nước, việc dịch thuật từ tiếng nước ngoài sang tiếng Việt được ghi bằng chữ Nôm. Cùng một ký tự 主, ở tiếng Việt có hai cách đọc: “chúa” / “chủ”.
Thành thử gọi “Chúa nhựt” hay “Chủ nhựt” thì cũng cùng một cách viết 主日 mà thôi (chỉ khác nhau khi viết bằng chữ Quốc ngữ, là chữ biểu âm được các giáo sĩ Dòng Tên, trong đó giáo sĩ người Bồ Francisco de Pina đặt nền móng đầu tiên).
 |
| Từ điển của Trương Vĩnh Ký và của Taberd |
THAY LỜI KẾT:
Nước Việt và nước Bồ xa xôi vạn dặm, một đàng ở Đông Nam Á còn một đàng ở tuốt Nam Âu, nhưng hai ngôn ngữ này - TIẾNG VIỆT và TIẾNG BỒ - đã có sự gặp gỡ, giống nhau trong cách gọi:
* Tên các ngày trong tuần được đặt theo số thứ tự; đầu tuần làm việc là thứ Hai (“Segunda”).
* Ngày thứ nhứt được gọi là “Chúa nhựt” (tiếng Bồ gọi là “Domingo” mang nghĩa tương tự, là “ngày của Chúa”).
NGUYỄN CHƯƠNG
Bình luận