Nén hương trầm trong đạo hiếu Việt Nam

Ngày Tết, cùng với đất trời giao hòa, con người dường như cũng gần gũi nhau hơn. Trong cái không khí ấm áp với gió Xuân nhè nhẹ, ta lại nhớ về mái nhà xưa, về quê hương, nơi đó có những người thân yêu, ruột thịt. Bên mâm cơm gia đình, gợi nhớ những người ở xa, ngậm ngùi nghĩ về những người thân đã khuất. Người Việt có thói quen đốt lên một nén hương gợi nhớ về biết bao kỷ niệm thân thương, như câu thơ xưa đã viết:

… Đêm qua đốt đỉnh hương trầm

Khói lên nghi ngút âm thầm nhớ quê…

“Nhớ quê”, quê nào đây? Có phải khu vườn quanh nhà có cây ổi, cây xoài hay cụm chuối đang thì trổ buồng? Có phải cánh đồng lúa cho ta mùi thơm đòng sữa mới? Có phải mái nhà tranh đơn sơ mà nay chỉ còn là một hoài niệm? Nếu chỉ thế thì đâu phải đợi vào đêm, trong phút giờ tĩnh mịch, mới chạnh lòng vương vấn tâm tư? Có phải ông bà tổ tiên đã mất? Có phải là cha mẹ, anh em hiện nay không còn hoặc đang xa cách? Có thể là như thế, nhưng nếu chỉ là vậy thôi thì cũng chẳng phải đợi vào đêm, phải đốt hương trầm lên mới nhớ.

Hình như nỗi nhớ này nó còn vượt lên trên những tình cảm ruột thịt ấy, vì khi đốt lên nén hương, hòa trong làn khói nghi ngút, trong mùi trầm ngào ngạt, lòng ta như muốn bay về cội nguồn, mong tìm về quê hương thời tuổi thơ, nơi chứa đựng vùng trời kỷ niệm thân thương, mà khi đi xa ta cũng chạnh lòng vấn vương: “Chiều chiều ra đứng ngõ sau. Ngó về quê mẹ ruột đau chín chiều”.

Như thế, nhớ quê ở đây là nhớ về cội nguồn, nhớ về nguồn gốc tổ tiên, vì “chim có tổ, nước có nguồn, con người có cha mẹ sinh ra”. Đây là nỗi nhớ trong tiềm thức nay trỗi dậy, nhớ như in về tình yêu của cha, của mẹ, của anh chị em trong nhà.

Người Việt Nam với đạo hiếu làm đầu nên con cháu dù giàu hay nghèo vẫn không bao giờ quên ơn tổ tiên. Đây là lý do trong gia đình người Việt luôn có bàn thờ tiền nhân với khói hương trầm nghi ngút tỏa lan, như hương hồn ông bà vẫn còn hiện diện cách siêu nhiên với con cháu. Sự thờ kính tiên tổ, có khi được thu gọn rất nhỏ, nên gia đình nghèo đến cỡ nào cũng có thể có. Một chiếc chén ăn cơm còn nguyên lành, chứa trong đó lưng bát gạo, và có thể trở thành bát hương, để rồi trầm tư cắm trên đó vài nén nhang tỏ lòng thành kính.

Hành vi này cao đẹp biết bao, nó diễn tả bao điều suy tư trầm mặc trong cuộc sống: Chẳng phải vì nghèo mà oán trách mẹ cha, chẳng vì nghèo mà quên tiên tổ. Nhớ về cội nguồn là nét đẹp văn hóa Việt Nam. Đẹp bởi tấm lòng của con cháu hiếu nghĩa, đẹp bởi vì dẫu cho nghèo vẫn giữ được sạch, dẫu cơ hàn vẫn giữ lòng thờ kính người thân đã khuất...

Mỗi khi thắp nén hương, lòng trí ta vẫn vang lên một lời khuyên, vẫn gợi nhớ biết bao điều ngày xưa ông bà cha mẹ dạy bảo, nhớ bao ngày ấu thơ được nghe chuyện cổ tích bắt đầu bằng câu “ngày xưa có mẹ”, “ngày xưa có ba”... Như vậy, văn hóa bát nhang - nén hương là cách để con cháu nhắc nhở nhau nhớ giữ lấy lề thói dòng tộc; tiếp nối truyền thống đạo hiếu thờ kính tổ tiên của cha ông bao đời để lại.

Chiếc bát hương của một thời đang được thay thế bằng những chiếc lư đồng, bằng những bình lắc xông hương trong nghi thức phụng tự, nhưng dù sao vẫn không thể xóa nhòa chiếc bát hương của lòng thành kính thuở nào.

Giáo hội Công giáo sau Công đồng Vatican II đã  mở ra con đường hội nhập văn hóa địa phương, từ đó giúp chúng ta thích nghi những nền văn hóa cốt lõi của người Việt là “đạo thờ cúng tổ tiên”, cũng như hoàn chỉnh việc thờ kính tổ tiên theo tinh thần Kitô giáo.

Giáo hội khuyến khích làm bàn thờ gia tiên trong gia đình. Đây là một cách làm cho người Kitô hữu không quên cội nguồn và sống Phúc Âm giữa lòng dân tộc. Trên bình diện quốc gia thì Giáo hội cũng khuyến khích bày tỏ lòng biết ơn đối với tiền nhân. Chúng ta đã có thói quen dành ngày mùng Hai Tết để tưởng nhớ và cầu nguyện cho dòng tộc mình, có lẽ cần phải vượt xa hơn nữa là hướng về tổ tiên của dân tộc Việt Nam. Các ngài là những người mở bờ cõi đất nước và gìn giữ, bảo vệ để từng người có quê nhà, có được Tổ quốc hiện tại. Những năm gần đây, chúng ta thấy nhiều giáo xứ cũng lập bàn thờ tổ tiên của dân tộc trong các nhà thờ. Bàn thờ tổ tiên hình chữ S với mâm ngũ quả, để nhắc nhở nhau “ăn quả nhớ kẻ trồng cây” và nguyện cầu tổ tiên phù hộ cho con cháu bình an. Thật là cao quý và đẹp đẽ.

Khởi đầu năm mới, người Công giáo hướng về Thiên Chúa là cội nguồn sự sống, là Đấng ban phát mọi ơn lành, để thờ lạy, tôn vinh và chúc tụng vì những hồng ân Ngài đã ban xuống trên cuộc đời. Giáo hội cũng mời gọi mỗi Kitô hữu tưởng nhớ đến các bậc tiền nhân, những người đã xây dựng giang sơn, mở rộng bờ cõi quê hương, cũng như những người có công đức sinh thành dưỡng dục. Vì thế, trong bầu khí mừng Xuân Giáp Thìn và nhớ về cội nguồn, xin hãy cùng nhau thắp nén hương trầm để cầu nguyện cho tổ tiên và xin các ngài mãi luôn phù hộ cho con cháu hôm nay, cho quê hương Việt Nam luôn thanh bình, cho con người luôn gần nhau hơn trong tình nghĩa anh em một nhà, một dân tộc, một cội nguồn từ chính Thiên Chúa tác sinh muôn loài.

Linh mục Giuse Tạ Duy Tuyền