Tản mạn khi ngồi bên cổ tích, ca dao...

Đôi khi, giữa dòng đời tất bật, chúng ta đã vô tình đi ngang qua những tác phẩm điêu khắc tưởng như rất bình thường, nhưng nếu có thời gian ngồi lại, rất có thể sẽ lạc vào vùng cổ tích, ca dao rất thú vị…

Nằm giữa công viên Lê Văn Tám (phường Tân Định - TPHCM), xéo về phía bên trái, bên một gốc đa cổ thụ là bức tượng một thiếu nữ ngồi bên bờ giếng đá (ảnh 1), đầu cô vấn khăn, tóc thả đuôi gà, áo dài tứ thân (nghĩa là trang phục rất Việt Nam), tay cầm một bát cơm, mắt đăm đắm nhìn xuống lòng giếng… Không khó để nhận ra đó chính là phiên bản lấy từ chuyện cổ tích Tấm Cám. Ngồi xuống bên Tấm, ta nghe như văng vẳng tiếng cô gái đáng thương đang lén mang thức ăn ra cho cá bống ăn: “Bống ơi bống! Lên ăn cơm vàng cơm bạc nhà ta/ Chớ ăn cơm hẩm cháo hoa nhà người”. Nhưng gọi mãi bống vẫn biệt tăm: Nó đã bị mẹ con nhà Cám bắt ăn thịt rồi! Buồn…
Hình ảnh những con trâu (có khi thêm chú mục đồng thổi sáo trên lưng (ảnh 2,3) thường bắt gặp trong khuôn viên các nhà hàng ở TPHCM như Tư Trì (Thanh Đa), Bình Xuyên (Q.8 cũ), nhắc nhớ những câu ca dao thuở mới học vỡ lòng: “Trâu ơi, ta bảo trâu này/ Trâu ra ngoài ruộng, trâu cày với ta/ Cấy cày vốn nghiệp nông gia/ Ta đây, trâu đấy ai mà quản công/ Mai này ngọn lúa trổ bông/ Thì còn ngọn cỏ ngoài đồng trâu ăn”. Ngày xưa người ta có quan niệm “con trâu là đầu cơ nghiệp” - là tiền đề để người nông dân ăn nên làm ra, chẳng thế mà nhà văn Trần Tiêu (trong nhóm Tự lực Văn đoàn) đã viết hẳn một tiểu thuyết lấy Con trâu làm tựa đề. Ngày nay, mọi việc đồng áng đã có máy móc, nên con trâu đi vào… nhà hàng với các món: Thịt trâu nấu mẻ, xương trâu hầm sả. Ăn vô… khỏe như trâu! (nên các nhà hàng khoái dùng tượng con trâu để trang trí trong khuôn viên).

Người viết có ông bạn thân vong niên là nhà văn - doanh nghiệp Nguyễn Tiến Toàn (chủ cơ sở sản xuất xe lăn Kiến Tường). Trong khuôn viên nhà ông tại ngã tư Bình Thái (Thủ Đức) có đặt rải rác các nhóm tượng đẹp và rất thú vị. Ở một góc vườn là tượng phú ông và thằng Bờm (ảnh 4). Người Việt Nam nào mà chả thuộc bài đồng dao: “Thằng Bờm có cái quạt mo/ Phú ông xin đổi ba bò, chín trâu/ Bờm rằng: Bờm chẳng lấy trâu/ Phú ông xin đổi một xâu cá mè/ Bờm rằng: Bờm chẳng lấy mè/ Phú ông xin đổi một bè gỗ lim/ Bờm rằng: Bờm chẳng lấy lim/ Phú ông xin đổi đôi chim đồi mồi/ Bờm rằng: Bờm chẳng lấy mồi/ Phú ông xin đổi nắm xôi, Bờm… cười!”. Đã có rất nhiều ý kiến “giải mã” chuyện trao đổi giữa phú ông và Bờm. Nhưng thôi, hãy cứ cho rằng Bờm rất vô tư, mộc mạc chẳng thèm đến những sản vật quý hiếm, cao sang - chỉ có… nắm xôi là được liền, và thiết thực nhất!

Ở một góc khác trong vườn nhà ông Nguyễn Tiến Toàn còn có tượng thằng Cuội đang ngồi dưới một gốc đa (ảnh 5): “Thằng Cuội ngồi gốc cây đa/ Để trâu ăn lúa gọi cha ời ời/ Cha còn cắt cỏ trên trời/ Mẹ còn cưỡi ngựa đi mời quan viên/ Ông thì cầm bút cầm nghiên/ Ông thì cầm tiền đi chuộc lá đa” (đồng dao). Ở một nơi khác, không thuộc cổ tích cũng chẳng là ca dao, đồng dao, mà là hai nhân vật hết sức quen thuộc của nền văn học hiện đại Việt Nam: Chí Phèo và Thị Nở trong tác phẩm Chí Phèo của Nam Cao (tựa đầu tiên là Cái lò gạch cũ). Ngắm Chí Phèo - Thị Nở đang (ảnh 6), người xem không khỏi bật cười nghĩ đến đoạn Chí Phèo say khật khưởng bước về trong một đêm trăng và bắt gặp Thị Nở đang há hốc mồm nằm ngủ. Dưới ánh trăng, người đàn bà xấu đến “ma chê, quỷ hờn” này bỗng nhiên trở nên hấp dẫn lạ lùng trong con mắt gã bợm rượu.

Hiện nay, tại các tỉnh thành có khá nhiều nhà hàng tiệc cưới mang tên “Trầu Cau” - lấy cảm hứng từ Sự tích Trầu cau, đề cao tình vợ chồng - nghĩa anh em keo sơn gắn bó. Vài nơi đã có “logo” trầu cau trang trí: giàn dây trầu (vợ) quấn quanh cây cau (chồng), bên cạnh là cục đá (người em, vôi). Ngồi bên những biểu tượng này, khẽ hát bài Trầu cau do nhạc sĩ Phan Huỳnh Điểu sáng tác khi ông mới 17 tuổi: “Ngày xưa có hai anh em nhà kia, cùng yêu thương ở cùng nhau bỗng đâu chia lìa. Vì hai người cùng yêu một cô gái làng bên. Nhưng người anh được kết duyên cùng nàng. Vì như thế nên người em lòng buồn rầu bỏ đi khỏi làng…Ôi ta buồn ta đi lang thang bởi vì đâu…”, thấy như hồn mình lạc vào cõi huyền tích mênh mông…

Rồi chợt nghĩ, nước mình có đầy những cổ tích, huyền thoại với những Lạc Long Quân - Âu Cơ, Bánh dày bánh chưng, Thánh Gióng, Trọng Thủy - Mỵ Châu, Sơn Tinh - Thủy Tinh, Mai An Tiêm, Chử Đồng Tử - Tiên Dung, Thạch Sanh - Lý Thông, Từ Thức - Giáng Hương, Ăn khế trả vàng, Nàng Út ống tre, Sọ dừa..., giá như những sự tích này được chuyển hóa thành những tác phẩm điêu khắc, hiện diện ngày càng nhiều ở những không gian công cộng - như công viên, sân trường - thì có lẽ lớp trẻ, và cả người lớn nữa, sẽ có thêm một hình thái gợi nhớ về văn hóa, văn chương Việt Nam sinh động.