Triển lãm tem chủ đề “Mầu nhiệm Giáng Sinh trong hội nhập văn hóa” của nhà sưu tập, thạc sĩ - bác sĩ Phan Vũ Anh Minh là một lát cắt đặc biệt trong Noel năm nay ở Sài Gòn. Từ những con tem nhỏ bé, câu chuyện Giáng Sinh được thể hiện ở mỗi quốc gia, bằng ngôn ngữ, hình ảnh, mỹ thuật và văn hóa riêng của từng nơi.
Đi tìm câu chuyện Giáng Sinh qua con tem
Ý tưởng tập trung xây dựng bộ sưu tập Giáng Sinh được nhà sưu tập Phan Vũ Anh Minh bắt đầu từ cuối năm 2023. Anh cho biết: “Chủ đề Giáng Sinh thì rất rộng. Trước đó tôi cũng đã có sưu tập về mảng tôn giáo rồi, như tem Vatican, các giáo hoàng, hay các nhà thờ. Giáng Sinh là một đề tài rất thú vị. Có lần nhìn thấy những bộ tem của Sri Lanka, hay của các nước châu Phi, thấy nó lạ và đẹp quá. Từ đó tôi muốn kể lại câu chuyện Giáng Sinh trên khắp các châu lục”. Trong dòng chảy ấy, việc thu thập các bộ tem Giáng Sinh dần được thực hiện, như một hướng đi vừa quen thuộc, vừa mới mẻ.
Để hình thành bộ sưu tập này, anh Minh dành khoảng 6 đến 7 tháng, tính từ lúc lên ý tưởng cho đến khi hoàn thiện nội dung trưng bày. Ban đầu, số vật phẩm sẵn có chỉ chiếm khoảng 1/5, vậy là tiếp tục bổ sung và sắp xếp lại, để từng con tem, từng bì thư có thể kết nối với nhau, tạo thành một câu chuyện liền mạch. Đằng sau khoảng 100 vật phẩm được giới thiệu trước công chúng là cả một kho tư liệu lớn hơn nhiều. Theo chia sẻ của tác giả, để chọn ra số lượng trưng bày hôm nay, anh phải lưu giữ tại nhà đến khoảng 500 bộ khác nhau, rồi từ đó sàng lọc dần. Khó khăn nhất trong hành trình ấy là việc tìm kiếm các bì thư “thực gởi”, đó là những lá thư đã đi qua hệ thống bưu chính, gởi từ nước này sang nước khác. Trong bộ sưu tập có những bì thư từ năm 1910, 1915, đã tồn tại hơn một trăm năm, mang dấu vết thời gian rất rõ.
Không chỉ là công sức tìm kiếm, hành trình sưu tập còn gắn với những kỷ niệm mang tính “hữu duyên”. Như con tem Giáng Sinh chống lao “Árbol de la Vida (Metepec)” của Mexico, được anh tìm thấy trong dịp tham dự triển lãm tem thế giới tại Hàn Quốc. Bộ tem gồm 50 con tem ghép lại thành hình “Cây Sự Sống”, trên mỗi tem có hình Thập tự Lorraine - biểu tượng chống lao, gợi lên ý nghĩa về sự hợp nhất, nuôi dưỡng sự sống và sức khỏe cộng đồng; hay tấm bưu thiếp chúc mừng Giáng Sinh và Năm Mới của Đức từ thập niên 1950, được in sẵn tem trên bưu thiếp thay vì dán rời. “Đó là những vật phẩm mang đậm giá trị lịch sử mà người sưu tập luôn trân quý”, anh khẳng định.
Chia sẻ về thông điệp muốn gởi gắm qua bộ sưu tập, tác giả nói: “Tôi muốn mọi người thấy rằng niềm vui Giáng Sinh không chỉ gói gọn trong tôn giáo hay chỉ ở châu Âu, mà đã lan tỏa khắp thế giới. Mỗi quốc gia, mỗi nền văn hóa đều có cách thể hiện niềm vui đó qua con tem. Làm bộ sưu tập này giống như mình kể một câu chuyện bằng hình ảnh vậy. Phải dẫn dắt người xem đi từ lịch sử, ý nghĩa cho đến những cảm xúc quanh ngày lễ này”.
Trong thời thư tay dần thưa vắng, nhà sưu tập Phan Vũ Anh Minh vẫn nhìn thấy ở con tem một giá trị rất riêng, như một tác phẩm nghệ thuật thu nhỏ, giúp người cầm trên tay cảm nhận được phần nào cái hồn của từng vùng đất.
Giáng Sinh đi vào từng nền văn hóa
Cách trình bày bộ sưu tập khá công phu và khoa học. Các vật phẩm từ tem rời, tem lốc, phong bì thực gởi đến bưu thiếp…, tất cả được sắp xếp theo cấu trúc mạch lạc, có mở đầu, triển khai và điểm đúc kết, để người xem dễ hình dung. Phần mở đầu đặt nền tảng bằng tinh thần của Công đồng Vatican II, giúp người xem hiểu vì sao đức tin Kitô giáo có thể hòa mình vào các nền văn hóa bản địa mà không đánh mất căn tính. Từ đó, câu chuyện được dẫn sang hai chương chính, là nguồn gốc của mầu nhiệm Giáng Sinh và sự hội nhập văn hóa, thể hiện qua các ấn phẩm ở từng châu lục.
Trong tổng thể bộ sưu tập, châu Âu như điểm tựa cho câu chuyện Giáng Sinh. Tại đây, người xem bắt gặp những giá trị cổ kính được lưu giữ qua truyền thống bưu chính lâu đời và ngôn ngữ của hội họa kinh điển. Các con tem chuyển tải các tác phẩm Phục Hưng, Baroque của Ý, Pháp, Tây Ban Nha, khiến mỗi khung trưng bày như một bảo tàng thu nhỏ, nơi mầu nhiệm Giáng Sinh được thể hiện bằng vẻ đẹp trang nghiêm, chuẩn mực và giàu tính thần học. Bên cạnh đó, những phong bì thực gởi từ đầu thế kỷ XX, đặc biệt giai đoạn 1910-1915, gợi nhắc về các mùa Noel diễn ra trong bối cảnh châu Âu nhiều biến động, nhưng vẫn chan chứa khát vọng bình an và kết nối. Truyền thống bưu chính độc đáo “Christkindl” của Áo, với dấu hủy mang tên Chúa Hài Đồng, trở thành một chi tiết vừa lạ vừa giàu ý nghĩa, góp phần làm dày thêm tính lịch sử cho bộ sưu tập.
Khác với châu Âu, ở châu Á, hình tượng Chúa Hài Đồng lại rất gần với tâm thức phương Đông. Đặc biệt, hình ảnh Đức Mẹ khoác lên mình tà áo dài truyền thống, đứng giữa rặng tre, mái đình hay khung cảnh làng quê thân thuộc; thánh Giuse trong khăn xếp, áo gấm; các mục đồng là những đứa trẻ chăn trâu thổi sáo… Những mẫu tem của Sri Lanka với nghệ thuật Nam Á, đường nét uốn lượn, màu sắc rực rỡ tái hiện mầu nhiệm Giáng Sinh theo cách lộng lẫy và giàu tính biểu tượng. Ngoài ra còn có tem của Nhật Bản và Hàn Quốc, vẽ lại chân dung Đức Mẹ trong áo kimono, các nhân vật trong bộ hanbok, xuất hiện giữa không gian tĩnh lặng, tiết chế.
Nếu châu Á mang nét đẹp truyền thống thì châu Phi lại bừng lên như một mảng màu rực rỡ và nguyên sơ. Tại đây, gia đình Thánh Gia hiện ra với làn da sậm, mái tóc xoăn, trong trang phục thổ cẩm bản địa. Hang đá không còn là máng cỏ giữa trời Đông, mà là những túp lều tranh giữa thảo nguyên, sa mạc. Những con tem ấy mang đến cảm giác ấm áp rất riêng, đậm không khí lễ hội vốn đã bén rễ sâu trong đời sống của người dân châu Phi, đơn sơ nhưng sống động.
Ở châu Mỹ, Giáng Sinh mang nhịp điệu phóng khoáng của vùng tân lục địa. Từ hình ảnh ông già Noel hiện đại trên tem Mỹ, đến những mùa Noel rực nắng ở Mỹ Latinh, nơi hoa nhiệt đới, âm nhạc và điệu vũ cùng xuất hiện quanh máng cỏ. Những bì thư từng được gởi xuyên lục địa, trở thành minh chứng sống động cho sự lan tỏa của thông điệp Giáng Sinh, vượt rào cản địa lý.
Khép lại hành trình là châu Đại Dương, nơi Giáng Sinh được kể bằng ngôn ngữ của biển cả. Đó là hình ảnh hang đá bên rặng dừa, Ba Vua đến chiêm bái bằng thuyền độc mộc, ngôi sao dẫn đường như ngọn hải đăng của cư dân ở đảo.
Qua cách sắp xếp chặt chẽ và đầy chủ ý, nhà sưu tập Phan Vũ Anh Minh xác quyết rằng, Giáng Sinh từ lâu đã trở thành di sản chung của nhân loại, được đón nhận và diễn tả bằng muôn vàn ngôn ngữ, văn hóa khác nhau. Mỗi con tem vì thế trở thành một nhịp cầu, nối con người với con người bằng thông điệp của hy vọng, bình an và cái đẹp.
Thanh Yên
Bình luận