Vai trò của Ðức Giáo Hoàng Piô XII và Giáo hội trong Thế chiến thứ hai

Ít người biết, với sự hỗ trợ của Ðức Piô XII, hàng trăm ngàn người Do Thái đã được giải cứu trong chiến dịch gắn kết các tín hữu trên khắp châu Âu.

Trong quyển sách tựa đề Hitler, the War and the Pope (tạm dịch: Hitler, cuộc chiến và Ðức Giáo Hoàng),tác giả người Mỹ Ronald J. Rychlak ước tính vào thời điểm kết thúc thế chiến thứ hai, Adolf Hitler đã sát hại 6 triệu người Do Thái trong các trại tập trung chủ yếu ở Ba Lan. Trong số đó có khoảng 3 triệu tín hữu Kitô giáo ở quốc gia Trung Âu này. Ngoài ra, 2 triệu tín hữu bị buộc trở thành nô lệ cho Ðức Quốc xã.

Và nỗi kinh hoàng đã giáng xuống châu Âu vào ngày 1.9.1939. Trong vòng một tuần kể từ khi quân đội Hitler ập vào Ba Lan, Anh, Pháp, New Zealand, Úc và Canada đã tuyên bố chiến tranh với Ðức. Tuy nhiên, điều mà ít người biết là một lực lượng phản kháng đáng kể của Ðức Quốc xã cũng đã âm thầm tuyên chiến trong vòng bí mật. Ðó chính là Ðức Giáo Hoàng Piô XII và Giáo hội Công giáo, qua phản ánh của nhiều tài liệu lịch sử, theo tạp chí National Catholic Register.

Sau khi nhận được tin dữ Ðức xâm lược Ba Lan, Ðức Giáo Hoàng Piô XII “quỳ xuống và buông lời cầu nguyện thống thiết nhất”, theo tác giả Rychlak. Và những gì Ðức Thánh Cha đã làm trong những tháng sau đó thể hiện vai trò chủ chốt của ngài và Hội Thánh vào thời chiến.

Chiến dịch giải cứu

Sau khi rời nhà nguyện, Ðức Piô XII gởi điện báo cho Ðức Tổng Giám mục Alfredo Paccini ở Warsaw, thủ đô Ba Lan. Ngài chỉ thị Ðức cha Paccini bắt đầu mở đường cho người Do Thái đến Palestine. Ðức Giáo Hoàng cũng yêu cầu Ðức Tổng Giám mục Angelo Roncalli, sau này là Ðức Giáo Hoàng Gioan XXIII, tiến hành soạn thảo “hàng ngàn chứng nhận đã rửa tội cho người Do Thái với hy vọng những giấy tờ này có thể cho phép họ đến được Palestine”.

Trong suốt chiến tranh, Ðức Giáo Hoàng dẫn dắt Giáo hội giải cứu hơn nửa triệu người Do Thái, và đây không phải là điều duy nhất mà Ðức Piô XII đã làm để cứu lấy những mạng sống vô tội. Vào ngày 16.10, ngài nhận được thông điệp từ phong trào kháng chiến Ðức. Họ mong muốn Ðức Thánh Cha tham gia cuộc chiến chống lại Ðức Quốc xã và đóng vai trò cầu nối giữa các lực lượng đối lập trong và ngoài của Hitler. Ðức Piô XII chỉ mất một ngày để đưa ra quyết định. Hôm 17.10, ngài chấp nhận lời đề nghị của đối phương.

Rất nhiều người Do Thái tại Ba Lan đã bị phát xít Đức sát hại trong thế chiến thứ II

Trong quyển Church of Spies: The Pope’s Secret War Against Hitler (tạm dịch: Cuộc chiến bí mật của Ðức Giáo Hoàng chống lại Hitler),tác giả Mark Riebling đã tổng kết vai trò của vị giám mục thành Rome: “Ngài sát cánh với các vị tướng lĩnh không chỉ giúp chấm dứt chiến tranh mà còn xóa sổ chủ nghĩa phát xít bằng cách loại trừ Hitler”. Ba ngày sau, vào ngày 20.10, Ðức Giáo Hoàng công bố thông điệp Summi Pontificatus(đề mục phụ là Tình đoàn kết của xã hội loài người), với nội dung phản đối chủ nghĩa Ðức Quốc xã và bộc lộ sự ủng hộ rõ ràng đối với người Do Thái. Thế giới đã lên tiếng ủng hộ thông điệp của ngài. Tác giả David G. Dalin từng ghi lại trong quyển The Myth of Hitler’s Pope: Pope Piô XII and His Secret War Against Germany (tạm dịch: Ðức Giáo Hoàng Piô XII và cuộc chiến bí mật chống Ðức) :“các máy bay của quân đồng minh đã thả 88.000 bản thông điệp của Ðức Giáo Hoàng tại nhiều vùng của Ðức trong nỗ lực kêu gọi tinh thần chống Ðức Quốc xã”. Quân Ðồng Minh đã tìm được đồng minh chủ chốt là Ðức Giáo Hoàng, và thông điệp của ngài tác động mạnh mẽ đến tâm hồn của nhiều tín hữu Công giáo tại Ðức.

Nỗ lực vận động cả châu Âu

Chỉ tính riêng tại thủ đô Ý, Giáo hội đã che chở hàng ngàn người Do Thái trong suốt giai đoạn Ðức Quốc xã chiếm đóng. Tác giả Dalin viết: “Tại Rome, 155 tu viện và cộng đoàn của các dòng tu đã tiếp đón khoảng 5.000 người Do Thái khi quân Ðức tràn đến... Không ít hơn 3.000 người được đưa vào Castel Gandolfo, cung điện mùa hè của Ðức Giáo Hoàng. Sáu mươi người tạm trú ở Ðại học Giáo Hoàng Gergory suốt 9 tháng, và nhiều người khác ẩn thân dưới hầm rượu của Viện Kinh Thánh”. Ngoài ra, ông Dalin ước tính phải có thêm hàng trăm người được che chở bên trong Tòa Thánh.

Hơn 3.000 người được trú ẩn ở Castel Gandolfo, cung điện mùa hè của Đức Giáo Hoàng

Ðức Giáo Hoàng Piô XII yêu cầu các nhà thờ và tu viện trên toàn nước Ý cung cấp nơi trú ẩn cho người Do Thái. Cộng đồng Dân Chúa Ý đã tích cực hưởng ứng trước lời kêu gọi của ngài. Dù là giáo dân hoặc tu sĩ, họ chứa chấp nạn dân, cung cấp giấy tờ giả cho họ, cũng như thực phẩm, và nhiều người đã phải trả giá bằng chính mạng sống của mình. Một số cá nhân đã có thể cứu sống hàng trăm người. Khoảng 300 người Do Thái sống dưới sự bảo vệ của Ðức cha Giuseppe Nicolini, Giám mục Assisi, suốt hơn 2 năm, và 800 người tìm thấy nơi nương tựa thông qua nỗ lực của Ðức Hồng y Pietro Boetto, Tổng Giám mục Genoa.

Dưới sự lãnh đạo của đấng kế vị thánh Phêrô, các tín hữu ở những nước khác cũng làm điều tương tự. Tại Hungary, Ðức Tổng Giám mục Angelo Rotta và một tín hữu trẻ tuổi tên Tibor Baranski đã cứu được hơn 3.000 người. Sau khi chiến tranh kết thúc, Baranski xác nhận mình và các Sứ thần Tòa Thánh ở những nước dưới ách Ðức Quốc xã đã nhận được thư viết tay từ Ðức Piô XII yêu cầu họ tìm mọi cách cứu người Do Thái. Từ Istanbul, Ðức Hồng y Roncalli gởi giấy chứng nhận di trú đến Budapest, cho phép nhiều người Do Thái Hungary chạy trốn sang Palestine. Ở Slovakia, Ðức Piô XII đã giúp cứu mạng khoảng 20.000 người. Còn tại Croatia, Ðức Giám mục Guiseppe Palatucci và người cháu cứu được 5.000 người Do Thái bằng cách cấp giấy tờ giả cho họ. Ðức Giáo Hoàng Piô XII đã cung cấp tài chính để Ðức cha Palatucci có thể làm được điều này.

Tổng cộng, tác giả Dalin ước tính Giáo hội đã cứu được ít nhất 700.000 (nhiều khả năng lên đến 860.000) mạng sống nhờ vào nỗ lực rải khắp châu Âu giữa khói lửa bom đạn chiến tranh và sự đe dọa của phát xít Ðức.

GIANG VÔ YÊN