Ở quá trình truyền giáo phát triển đạo Công giáo, một trong những việc làm quan trọng là truyền bá Lời Chúa cho người ngoại đạo học hỏi trước khi gia nhập đạo. Bởi với họ, Đạo Chúa là một điều còn hết sức mới mẻ, nên phải làm sao để những người ngoài đạo hiểu được những tín lý, giáo lý căn bản của đạo để được rửa tội gia nhập đạo. Với Công giáo, việc đón nhận một vị tân tòng phải bắt đầu từ việc họ hiểu được lẽ đạo và luật đạo. Trước yêu cầu đó, trong điều kiện việc truyền giáo, nói về đạo mình còn hết sức xa lạ, các Thừa sai Hội truyền giáo Paris - MEP đã có sáng kiến soạn một loại tài liệu gọi là Sách bổn. Sách bổn được hiểu một cách đơn giản là sách “Dạy những lẽ cần cho được rỗi linh hồn” (Kinh bổn - Tòa Giám mục Phát Diệm xuất bản 1991, phần II). Đây được xem là sách giáo lý có tính sơ tâm cho người học đạo trước khi chịu bí tích Rửa tội, chính thức trở thành tín hữu Công giáo.
Năm 2005, trong chuyến đi sưu tầm tư liệu tại Trụ sở chính (Nhà Mẹ) của Hội Thừa sai Paris tại 128 Rue du Bac 75007 Paris - Pháp, chúng tôi được linh mục Mossay của Hội tặng cuốn sách Bổn dạy chầu dâng được in ra từ đĩa Microfilm. Sách do Đức cha Y-di-đô Lư Mỹ, Giám mục giáo phận Tây Đàng Trong soạn. Y-di-đô Lư Mĩ là phiên âm từ tên riêng Isidore-François Colombert, tên Việt Nam là Mỹ, Giám mục Hội Thừa sai Paris, sinh ngày 19.3.1838, chịu chức linh mục ngày 30.5.1863, sang Nam Kỳ ngày 16.7.1863, chịu chức Giám mục ngày 27.7.1872 ở Sài Gòn, hiệu tòa Samosate, mất ngày 31.12.1894 cũng tại Sài Gòn (Giáo hội Công giáo Việt Nam, 2004, tr 265).
Cuốn sách này có một số tài liệu của Giáo hội Công giáo dịch là Bổn dạy chầu nhưng. Từ nhưng có lẽ do đọc trại từ từ dưng (dâng), một từ địa phương ở vùng đất Nam Bộ thời bấy giờ. Theo chúng tôi, trong cụm từ “chầu dâng”, “chầu” có nghĩa là chờ, chờ đợi (học để được rửa tội), “dâng” có nghĩa là dâng mình cho Thiên Chúa. Bổn dạy chầu dâng là sách dạy lẽ đạo cho những người chờ dâng mình cho Thiên Chúa. Sách có độ dày 44 trang, mỗi trang 8 dòng, mỗi dòng 24 chữ Hán - Nôm. Thời gian ấn tống là năm 1882 tại nhà in Nazareth, Hương Cảng. Ấy là căn cứ vào dòng lạc khoản: Giáng Sinh một ngàn tám trăm tám hai năm (năm Thiên Chúa giáng sinh 1882). Sách được biên soạn trên cơ sở “bản cũ” và có thêm một vài điều. Phần mở đầu với tiêu đề Tiểu tự, cho biết (tạm dịch): Bấy lâu nay ta ao ước có một cuốn sách trình bày vắn tắt, tóm lại những lẽ cần kíp hơn trong Đạo Thánh Đức Chúa Trời cho chầu dâng đặng học. Nay ta coi lại bản cũ dạy chầu dâng và thêm một vài điều. Cũng chép vào những kinh bổn đạo quen đọc hôm mai. Vậy phần thứ nhất và phần thứ hai bản này tóm lại những lẽ cần kíp trong Đạo và những kinh thường chầu dâng phải học thuộc lòng khi chịu Phép rửa. Còn trong phần thứ ba thì chầu dâng phải học thuộc lòng chút ít nữa là Thiên Chúa thập giới và Hội Thánh lục điều, ai nấy đều phải giữ lề luật chung này mà dạy chầu dâng trong địa phận ta.
Sách được soạn thảo theo hình thức vấn đáp Hỏi - Thưa ngắn gọn, súc tích, dễ hiểu với ba phần:
- Phần thứ nhất, gồm 14 vấn đề xoay qoanh những tín lý căn bản của Công giáo, từ trang 5 đến trang 20. Trang 21 và hai dòng ở trang 22 là phần tóm tắt lại của mười vấn đề đã được trình bày ở trên với tiêu đề: Tóm lại các điều trước nay (toàn văn): Sáu điều cần kíp mọi người phải biết và tin cho đặng rỗi linh hồn. Một là: Tôi phải tin có một Đức Chúa Trời, mà Ngài có ba Ngôi. Ngôi thứ nhất là Cha, ngôi thứ hai là Con và ngôi thứ ba là Thiên Chúa Thánh Thần. Ba ngôi một tính, một phép, Ba ngôi một Chúa, Ba ngôi bằng nhau. Hai là: Tôi phải tin Ngôi thứ Hai ra đời làm người, có hồn, có xác như ta, mà Ngài cũng là Đức Chúa Trời thực. Ba là: Tôi phải tin Đức Chúa Giêsu chịu nạn, chịu chết trên cây Thánh giá cho cả loài người ta. Bốn là: Tôi phải tin mỗi người có một linh hồn tính thiêng liêng, là loại hằng sống, chẳng hề chết được. Năm là: Tôi phải tin ngày tận thế, xác loài người ta đến thời sống lại mà chịu phán xét chung, kẻ lành lên thiên đường hưởng phúc, kẻ dữ sa địa ngục, chịu hình khổ đời đời chẳng hết (cùng). Lại (nữa) tôi cũng phải tin, mỗi điều Hội Thánh dạy chẳng sót điều nào.
- Phần thứ hai, từ trang 22 đến trang 30 gồm các nội dung: Thiên Chúa thập giới (Mười điều răn đạo Đức Chúa Trời); Hội Thánh lục giới (Sáu điều răn của Hội Thánh); Thương xác bảy điều (Thương xác bảy mối); Thương linh hồn bảy điều (Thương linh hồn bảy mối); Cải tội bảy mối (Cải tội bảy mối có bảy đức); Phúc thật tám mối (Tám mối phúc thật).
- Phần thứ ba, từ trang 30 đến trang 42 viết về các kinh ban ngày cho người chầu dâng đọc, bao gồm: Kinh Lấy dấu; Kinh Nhật một; Kinh Tin; Kinh Cậy; Kinh Kính mến; Kinh Dâng, Kinh Lạy Cha, Kinh Kính mừng; Kinh Tin kính; Kinh Cáo mình; Kinh Ăn năn tội; Kinh Tôi thưa Đức Chúa Thiên Thần; Kinh Lạy Nữ Vương; Kinh Chúng tôi tin cậy.
Như vậy, cuốn sách về cơ bản đã tóm lược những điều căn cốt “lẽ đạo”, theo đó còn là một số số kinh cầu cho người học đạo trước khi chịu phép Rửa tội. Đối chiếu với sách bổn hiện thời như sách bổn của Tòa Giám mục Phát Diệm (in năm 1991) cho thấy về cơ bản, những nội dung mà sách trên soạn đến nay vẫn sử dụng, tuy nhiên, ngôn từ và một vài nội dung hiện đã được rút gọn hoặc chuẩn hóa tiếng Việt.
Dưới đây xin trưng dẫn phần dịch hai nội dung: Thiên Chúa thập điều và Kinh Lạy Cha trong sách Bổn dạy chầu dâng
+ Thiên Chúa thập điều
Thứ nhất: Kính trọng một Đức Chúa trên hết mọi sự
Thứ hai: Chớ lấy tên Đức Chúa Trời mà thề dối
Thứ ba: Giữ ngày Chúa nhật
Thứ bốn: Thảo kính cha mẹ cùng các đấng bề trên phần hồn, phần xác
Thứ năm: Chớ giết người, chớ làm hại người, chớ làm điều xấu
Thứ sáu: Chớ làm tà dâm
Thứ Bảy: Chớ ăn trộm, cướp, chớ ăn gian, ăn bớt của ai
Thứ tám: Chớ bỏ vạ cho người; Chớ nói dối; Chớ làm chứng dối; Chớ vô chứng cứ mà hồ nghi sự trái cho ai; Chớ nói hành bỏ vạ ai
Thứ chín: Chớ mong vợ chồng người. Chớ có lòng động, lòng lo, tư tưởng sự chẳng nên
Thứ mười: Chớ tham của người.
Kinh Lạy cha
Lạy Cha chúng con ở trên trời. Chúng con nguyện Danh Cha cả sáng. Nước Cha trị đến, vâng ý Cha làm dưới đất bằng trên trời vậy. Chúng con xin rằng hằng ngày dùng đủ, và tha nợ chúng con, như chúng con cũng tha kẻ có nợ chúng con. Lại chớ để chúng con cho khỏi sự dữ. Amen.
(Những đoạn trích trong bài viết do ThS. Trần Anh Đào dịch - NV).
Có thể khẳng định, cuốn sách Bổn dạy chầu dâng là một tài liệu quý đề cập đến một chiều cạnh truyền giáo của đạo Công giáo ở Việt Nam. Song đáng tiếc là tại Việt Nam sách đã bị thất lạc (theo linh mục Nguyễn Hưng trong cuốn Sơ thảo Thư mục Hán Nôm Công giáo Việt Nam). Vậy nên, nếu có thể được, Giáo hội Công giáo tại Việt Nam nên sưu tầm bản gốc từ Thư khố Hội Thừa sai Paris (MEP), đem về Việt Nam làm tài liệu tham khảo, nghiên cứu lâu dài.
PGS.TS. Nguyễn Hồng Dương
Bình luận