Nằm sau cánh cổng Ðại Chủng viện Thánh Giuse Sài Gòn là một khu nhà mang phong cách kiến trúc Pháp cổ kính được xây dựng cách đây 163 năm. Công trình này là nơi lưu giữ những hiện vật văn hóa, tư liệu lịch sử và hình ảnh gắn liền với hành trình phát triển của giáo phận: Nhà Truyền thống TGP TPHCM.
KỶ VẬT NHUỐN MÀU THỜI GIAN
Tòa nhà có quy mô một trệt hai lầu cân đối, chiều dài khoảng 60m. Tường gạch vững chắc kết hợp cùng dãy hành lang rộng rãi và nhiều cửa sổ giúp đón gió, lấy sáng. Mái lợp ngói vảy cá cổ điển, nằm yên bình bên những tán cây xanh mát, mở cửa miễn phí cho khách tham quan từ 9 giờ - 12 giờ, từ thứ Ba đến thứ Bảy hằng tuần.
Nằm trong quần thể Chủng viện do linh mục Théodore Louis Wibaux (Hội Thừa sai Paris) khởi công từ năm 1863, tiền thân của công trình là khu nhà thuộc Đại Chủng viện Thánh Giuse Sài Gòn. Năm 1980, từ định hướng của Đức TGM TGP TPHCM Phaolô Nguyễn Văn Bình, ý niệm về một Nhà Truyền thống chính thức hình thành. Tiếp nối tinh thần đó, linh mục Giám đốc Đại Chủng viện Thánh Giuse lúc đó là cha Đaminh Trần Thái Hiệp đã thành lập Phòng Mỹ thuật Tôn giáo và Dân tộc ngay trên khuôn viên này, từng bước sưu tầm, quy tụ và gìn giữ các di sản mang dấu ấn lịch sử, văn hóa. Đến năm 1990, Đức TGM Phaolô Nguyễn Văn Bình quyết định phát triển thành Nhà Truyền thống TGP TPHCM, đồng thời giao Đức cha phụ tá Aloisiô Phạm Văn Nẫm đảm nhiệm vị trí Chủ tịch Ủy ban Quản trị.
Năm 2004, nhân sự kiện Năm Thánh Truyền giáo kỷ niệm 470 năm Tin Mừng đến Việt Nam, Đức Hồng y Gioan Baotixita Phạm Minh Mẫn quyết định trùng tu toàn bộ công trình và giao Đức cha Giuse Vũ Duy Thống đảm trách. Ngày 4.12.2005, Đức Hồng y Crescenzio Sepe, Tổng trưởng Bộ Loan báo Tin Mừng cho các Dân tộc, đã cắt băng khánh thành. Tên gọi công trình được mở rộng thành Nhà Truyền thống Văn hóa và Đức tin. Đến nay, nơi đây do Ban Văn hóa TGP TPHCM quản lý, dưới sự phụ trách của linh mục Vinh Sơn Nguyễn Hoàng Lê Nguyên (chánh xứ Mạc Ty Nho). Công trình tiếp tục thực hiện sứ mạng ban đầu: trưng bày kỷ vật, hình ảnh, tư liệu gắn liền với lịch sử và đời sống đức tin của giáo phận.
Không gian trưng bày thoáng đãng được chia thành hai phòng lớn theo hai chủ đề: “Depositum Fidei” (Kho tàng Đức tin) và “Lumen Gentium” (Ánh sáng Muôn dân). Mỗi phòng phản ánh một nội dung riêng biệt nhưng kết nối chặt chẽ trong tổng thể chung.
KHO TÀNG ĐỨC TIN
Lấy cảm hứng từ Tông hiến Depositum Fidei của Thánh Giáo Hoàng Gioan Phaolô II, phòng “Kho tàng Đức tin” tái hiện hành trình lịch sử của TGP TPHCM qua nhiều cổ vật giá trị như phẩm phục phụng vụ, tượng cổ, đồ dùng phụng tự và bộ sưu tập hàng trăm cây thánh giá. Bước vào không gian này, khách tham quan như lạc bước giữa một ngôi thánh đường cổ kính, nơi lưu dấu những bản kinh bổn nhuốm màu thời gian cùng loạt tượng ảnh quý hiếm trải dài từ thế kỷ XV đến thế kỷ XIX.
Ngay lối vào, hai tượng thiên thần bằng gỗ sơn thếp vàng cao khoảng 2m (thế kỷ XIX-XX) được đặt hai bên. Vị trí trung tâm trưng bày bức tượng Chúa Giêsu chịu đóng đinh bằng đồng cao 60cm, nặng 14kg, chế tác tại Pháp từ thế kỷ XVIII. Bức tượng do gia đình ông Đaminh Nguyễn Văn Bình và bà Maria Nguyễn Thị Xuân hiến tặng, sau khi ông Bình chuộc lại từ một người thu mua phế liệu trong quá trình hạ giải Lăng Cha Cả. Phía sau tượng chịu nạn là bộ bát bửu bằng gỗ sồi sơn son thếp vàng gồm 8 cây trượng cao khoảng 2m, xuất xứ từ Đàng Ngoài (cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX). Tiếp đó là chiếc xe thổ mộ bằng gỗ với cấu trúc thùng và bánh lớn đặc trưng của thế kỷ XX, cùng chiếc tủ gỗ chạm khắc tinh xảo mang phong cách Á Đông của ông Trùm Lựu - kỷ vật từng làm bàn thờ tại Thủ Thiêm trong giai đoạn cấm đạo năm 1850.
Bên trái gian phòng là dãy tủ kính trưng bày bộ sưu tập thánh giá đa dạng về kích thước, chất liệu và nguồn gốc, trong đó có chiếc thánh giá gỗ từng thuộc sở hữu của Vua Bảo Đại và các tác phẩm bằng pháp lam. Khu vực này cũng lưu giữ tượng Thánh Tâm Chúa Giêsu của Đức cha Gioan Baotixita Nguyễn Bá Tòng - vị giám mục người Việt Nam đầu tiên.
Bên phải tập trung các pho tượng cổ như tượng Chúa Kitô Vua bằng đất nung (năm 1925), tượng thánh Giuse đúc bằng xi măng (năm 1950), tượng thánh Jeanne d’Arc (thế kỷ XIX) do nhà thờ Huyện Sĩ trao tặng... Cuối phòng đặt chiếc tủ thờ cẩn ốc trên nền gỗ mun (thế kỷ XX) thể hiện tinh thần hội nhập văn hóa qua kỹ thuật chạm khảm 14 chặng đàng thánh giá, trên bày 3 pho tượng Đức Mẹ bằng gốm Biên Hòa. Đây là kỷ vật do cha Nguyễn Xuân Đĩnh trao tặng, vốn thuộc sở hữu của gia đình bà Ba Lành (con gái ông Hội đồng Thủ Dầu Một). Sự hiện diện song song của hai chiếc tủ - một mang nét Á Đông truyền thống, một mang hơi thở châu Âu - cho thấy sự đa dạng và khả năng hội nhập tinh tế của nghệ thuật Công giáo qua từng thời kỳ.
Gian phòng cũng là nơi lưu giữ những vật dụng đời thường lẫn đồ phụng vụ gắn liền với Đức cố TGM Phaolô Nguyễn Văn Bình. Trong các tủ kính, nhiều vật dụng cá nhân đã đậm dấu thời gian: chiếc nón đi đường phai màu, cặp kính đục mờ, chùm chìa khóa hoen rỉ, chiếc đồng hồ để bàn cũ đặt bên những con dấu hành chính và bộ bút viết ngả màu. Sát tường là tủ trưng bày áo lễ thêu tay tỉ mỉ cùng chiếc mũ zucchetto, mũ mitra đã bạc màu theo năm tháng phục vụ của ngài.
ÁNH SÁNG MUÔN DÂN
Ở không gian “Ánh Sáng Muôn Dân”, điểm nhấn là bộ sưu tập đèn và chum vại cổ - thành quả cả đời tâm huyết của cố linh mục Giuse Nguyễn Hữu Triết, nguyên Chánh xứ Tân Sa Châu. Nơi đây quy tụ hơn 1.200 cây đèn đa dạng về kiểu dáng, chất liệu, xuất xứ và niên đại. Nổi bật là những chiếc đèn đồng Đông Sơn từ thế kỷ V đến thế kỷ I TCN, đèn gốm Việt - Hán từ thế kỷ II, cho đến đèn từng dùng trong các hang toại đạo hay các mẫu đèn hình dáng độc đáo như đèn Ấn Độ (1900-1975), đèn gốm thời Lê - Mạc, đèn “Mẹ bồng con” của Pháp (thế kỷ XIX-XX). Bộ sưu tập độc bản này đã được Tổ chức Kỷ lục Việt Nam xác lập kỷ lục “Bộ sưu tập đèn cổ nhiều nhất Việt Nam”. Khách đến thưởng lãm cũng có thể bắt gặp hai cây đàn cổ giàu giá trị lịch sử: chiếc organ điện Hammond (sản xuất năm 1934, do nhà thờ Gia Định trao tặng) có khả năng mô phỏng 95% âm thanh đại phong cầm, và cây đàn Harmonium do Tu hội Đắc Lộ (Sài Gòn) dâng tặng, vốn gắn bó với tên tuổi nhạc sĩ Hải Linh. Khép lại căn phòng là hai tấm bia đá khắc lời kinh Tin kính của Đức cha Bá Đa Lộc đặt tại góc phòng.
Những hiện vật đang lưu giữ tại Nhà Truyền thống TGP TPHCM không chỉ là ký ức đức tin và di sản nghệ thuật quý giá, mà còn lặng lẽ kết nối quá khứ với hiện tại, giúp người thưởng lãm thêm hiểu và thêm yêu lịch sử gắn liền với đời sống đức tin.
Quốc Thịnh
Bình luận