Ðội ngũ khảo cổ Mỹ đã công bố những phát hiện mới liên quan đến di tích nhà thờ có niên đại từ thế kỷ IV ở sa mạc Ai Cập.
Cách đây hơn một thập niên, các nhà khảo cổ học bắt đầu tiến hành việc khai quật một trong những nhà thờ Kitô giáo cổ nhất thế giới nằm giữa một sa mạc bị lãng quên của Ai Cập. Sau thời gian bị trì hoãn vì xung đột, bất ổn chính trị và đại dịch Covid-19, các nhà nghiên cứu cuối cùng có thể quay lại đây và khám phá những chi tiết mới liên quan đến cách thức các Kitô hữu đời đầu chôn cất người qua đời.
Trên ốc đảo
Được xây dựng trên ốc đảo Dakhla thuộc sa mạc miền tây Ai Cập vào khoảng thế kỷ IV, nhà thờ ở thành cổ Trimithis (ngày nay được gọi là Amheida) được phát hiện lưu giữ một số lượng đáng ngạc nhiên các hài cốt: 11 hài cốt trong 2 hầm mộ và 6 bộ khác trong những mộ phần còn lại. Thông thường thời đó chỉ có các giáo sĩ được chôn cất bên trong một nhà thờ, trong khi những tầng lớp khác được an táng ở các nghĩa trang. Thế nhưng, tại nhà thờ giữa sa mạc này, đa số hài cốt thuộc về phụ nữ và trẻ em.
“Việc có nhiều mộ phần như thế bên trong nhà thờ là điều vô cùng ấn tượng”, tờ The New York Times dẫn lời nhà học giả tôn giáo Ai Cập David Frankfurter của Đại học Boston (Mỹ), vốn không liên quan đến dự án này. Trong khi tập tục chôn cất của người Ai Cập cổ đại thường có khuynh hướng xa hoa và hoành tráng, nghi thức tang lễ của người theo đạo Kitô thời kỳ đầu chủ yếu được cử hành một cách đơn giản. Các hài cốt trong nhà thờ được quấn bằng vải lanh, và chỉ có 2 bộ nằm trong quan tài. Bên cạnh một bộ hài cốt là những bó lá hương thảo, lá sim và lá cọ. Một hài cốt bé trai được chôn cùng chiếc cốc bằng đồng. Ngoài ra, các ngôi mộ được chôn tản mát.
Đội ngũ nghiên cứu, dẫn đầu là học giả David Ratzan của Đại học New York và nhà khảo cổ Nicola Aravecchia của Đại học Washington (Mỹ) bắt đầu dự án khai quật di tích nhà thờ từ năm 2012. Tuy nhiên, tình trạng chính trị bất ổn, cũng như vụ một số du khách thiệt mạng vì nhầm lẫn của quân đội Ai Cập ở khu vực gần đó của sa mạc miền Tây, đã ngăn cản các nhà khoa học đến nước này trong nhiều năm. Năm ngoái, họ được phép quay lại và hoàn thành công trình nghiên cứu của mình.
Vùng đất bị lãng quên
Trong quá trình khai quật nhà thờ nằm trên rìa tây Trimithis, các nhà nghiên cứu cũng tìm thấy gần đấy một biệt thự, một đền thờ dị giáo và nhà tắm hơi La Mã. Tất cả các công trình đều được xây dựng ở khu vực mà nhà khảo cổ học Richard Long gọi là “một trong những môi trường cằn cỗi và khắc nghiệt nhất Trái đất”. Đến cuối thế kỷ IV, Trimithis lâm vào tình trạng bị bỏ hoang. Do vị trí xa xôi, cổ thành sau này đã tránh được sự phát triển quy mô lớn. Và những lớp cát sa mạc đã giúp bảo tồn Trimithis trong gần 2.000 năm.
Dù Trimithis nằm ở nơi hẻo lánh, cư dân thành phố thời xưa vẫn kết nối giao thương với các cộng đồng dọc theo sông Nile nhờ vào sản lượng chà là và ô liu dồi dào. Các nhà khảo cổ phát hiện một bộ hài cốt phụ nữ trung niên được chôn cất trong nhà thờ vẫn còn đủ răng, bằng chứng cho thấy sinh thời người này trải qua chế độ dinh dưỡng đầy đủ và đời sống thoải mái. Tiến sĩ Aravecchia nhận xét rằng Trimithis thời xưa đã duy trì sự liên kết chặt chẽ với thế giới bên ngoài nhiều hơn so với suy đoán ban đầu. Chẳng hạn, nhà thờ được xây dựng theo cấu trúc hình chữ nhật với hàng cột mang phong cách phổ biến của các thánh đường ở Rome thời đó. Đây là bằng chứng cho thấy Trimithis chỉ mất vài năm để du nhập thiết kế thời thượng từ La Mã. “Ở một nơi hẻo lánh và hoang vắng, một nhà thờ xuất hiện với cùng kiểu dáng và kiến trúc như các nhà thờ ở trung tâm tôn giáo (Rome)”, tiến sĩ Ratzan hình dung.
Năm 312, Hoàng đế La Mã Constantine cải sang đạo Kitô. Vài thập niên sau, nhà thờ ở sa mạc được xây dựng. Những phát hiện đáng ngạc nhiên về các hầm mộ bên dưới nhà thờ cho thấy giáo lý Kitô khi ấy vẫn còn trong giai đoạn được diễn giải và mở rộng để được tiếp nhận trong quá trình bén rễ vào xã hội. Bên cạnh đó, việc đa số hài cốt trong nhà thờ là nữ giới cũng thu hút sự chú ý của giới chuyên gia. “Chúng tôi có nhiều bằng chứng cho thấy phụ nữ nắm giữ các vị trí cao trong cộng đoàn tín hữu địa phương vào giai đoạn đó”, theo bà Laura Nasrallah, chuyên gia về Kitô giáo thời kỳ đầu của Đại học Yale (Mỹ). Thế nhưng, cần có thêm manh mối trước khi có thể kết luận các hài cốt nữ ở nhà thờ sa mạc từng giữ chức vụ gì trong cộng đoàn thời xưa.
LING LANG
Bình luận