Tên gọi các phường mới nhưng lại vốn quá thân quen (kỳ 2)

TPHCM dự định sau sắp xếp sẽ còn 78 phường và 24 xã, được đặt tên chữ, với những sự cân nhắc từ nhiều yếu tố lịch sử vùng đất, sự thân thuộc với người dân và giá trị văn hóa... CGvDT sẽ lần lượt điểm qua đôi nét về những tên phường mới nhưng phần lớn là địa danh cũ. Đó có thể là tên làng, tên xã xưa của Sài Gòn - Gia Định; cũng có khi là một cái tên thân thuộc với người trong vùng; và đặc biệt, có nhiều cái tên gắn với một xứ đạo lâu đời nào đó của Tổng Giáo phận TPHCM.

Quận 1 sau sáp nhập có 4 phường mới là Sài Gòn, Bến Thành, Tân Định và Cầu Ông Lãnh:

Hai phường Tân Định và phường Đa Kao sẽ nhập thành phường Tân Định mới.

Quận 1 xưa nay gắn bó với nhiều tên gọi Tân Định như nhà thờ Tân Định, chợ Tân Định… Trong đó, nhà thờ Tân Định là một trong những công trình đẹp và cổ kính của Công giáo Sài Gòn, khởi công xây dựng năm 1870 và hoàn thành ngày 16.12.1876. Khoảng năm 1860, một số gia đình chừng 40 người Công giáo từ miền Trung di cư vào Sài Gòn. Họ dựng nhà chung quanh hào gần vách thành Gia Định tạm trú. Sau đó, chọn hẳn nơi đây để định cư, hình thành cộng đoàn giáo xứ.

Cho BT xua.jpg (65 KB) — *Chợ Bến Thành xưa*

Còn chợ Tân Định xây dựng sau 50 năm, tức vào năm 1926, là một trong những ngôi chợ lâu đời, với nét nổi bật khi mặt trước được thiết kế ba tháp chuông, một tháp nằm giữa, hai tháp hai bên... Theo các nhà nghiên cứu thì tên gọi Tân Định là tên thôn mới lập từ hai làng cũ là Xuân Hòa và Phú Hòa. Do đó, trên vùng đất Tân Định hiện còn hai di tích mang dấu ấn hai thôn xưa cũ này là đình Xuân Hòa nằm trên đường Lý Chính Thắng (nay thuộc quận 3) và đình Phú Hòa trên đường Trần Quang Khải.

Địa bàn của Tân Định xưa kia là một vùng đất hoang vu, đầm lầy, kênh rạch, nằm ở phía bắc thành Gia Định. Cuối thế kỷ 17, những người lưu dân nghèo, phần lớn là người miền Trung đến sinh sống bằng nghề chài lưới ở ven rạch Thị Nghè về khai phá đất hoang trồng rau, trồng lúa. Sau đó, những người dân nghèo từ Bến Nghé về đông hơn, sống quần tụ theo dọc bờ kênh Thị Nghè, lập thành xóm vạn chài. Xóm Vạn Chài được coi như một thị trấn mới của vùng Gia Định, do đó, người ta gọi là khu Tân Định, tức Tân Gia Định.

Còn phường Bến Thành mới được sáp nhập từ các phường Bến Thành, phường Phạm Ngũ Lão, phường Nguyễn Thái Bình và một phần phường Cầu Ông Lãnh cũ. Tên gọi Bến Thành không xa lạ gì với người dân trong nước, thậm chí cả khách quốc tế. Địa danh Bến Thành được biết đến nhiều nhất là chợ Bến Thành. Nhà nghiên cứu Lê Trung Hoa đã lý giải rằng Bến Thành là chợ trung tâm của thành phố bán hàng nội, ngoại sỉ và lẻ. Đầu thế kỷ 19, chợ nằm sát sông Sài Gòn, nơi có bến đò vào thành Phiên An nên mới gọi là Bến Thành. Cuối thế kỷ 19, chợ được dời đến trên bờ kênh Lấp (đường Nguyễn Huệ). Năm 1870, chợ bị cháy một lần. Năm 1911, được dời đến địa điểm ngày nay. Nơi vị trí cũ, được mở đường, xây công thự, nhưng vẫn mang tên chợ cũ, còn nơi mới thì gọi là chợ Bến Thành hay chợ Sài Gòn, chợ Mới.

Nhà-thờ-Tân-Định-ivivu.jpg (548 KB) — *Nhà thờ Tân Định*

Các phường Nguyễn Cư Trinh, phường Cầu Kho, phường Cô Giang và một phần phường Cầu Ông Lãnh nhập thành phường Cầu Ông Lãnh mới. Tên gọi Ông Lãnh theo nhà nghiên cứu lịch sử Nguyễn Đình Tư, là Lãnh binh Nguyễn Ngọc Thăng. Ông là một vị tướng của triều Nguyễn, trấn giữ đồn Cây Mai, Thủ Thiêm và tại đình Nhơn Hòa ở quận 1, gần cầu, có bàn thờ ông. Ông nổi tiếng với chiến dịch Mù U, gây cho Pháp nhiều thiệt hại. Năm 1885, học giả Trương Vĩnh Ký viết: “Chiếc cầu gỗ do ông lãnh binh gần đó cho bắc qua, chắc là ông lãnh Binh Thăng này chứ không phải ai khác”.

Phường Bến Nghé và một phần phường Đa Kao, một phần phường Nguyễn Thái Bình nhập lại thành phường Sài Gòn. Về tên gọi Sài Gòn thì từ năm 1674, Sài Gòn là tên một lũy (ở vùng Chợ Lớn hiện nay). Cuối thế kỷ 19, Sài Gòn được coi như thành phố. Năm 1863, chính quyền Pháp lập thành phố Sài Gòn và hạt Sài Gòn. Năm 1889, đổi hạt Sài Gòn thành tỉnh Gia Định. Năm 1954, Sài Gòn (bao trùm cả Chợ Lớn) được chế độ cũ đặt làm thủ đô Miền Nam. Đến 1976, thành phố Sài Gòn, tỉnh Gia Định và các vùng phụ cận nhập thành TPHCM. Tổng hợp các tài liệu, theo Từ điển Sài Gòn - TPHCM, hiện có 5 thuyết về tên Sài Gòn: Thầy Gòn; Đê Ngạn, Đề Ngạn, Tây Cống; Củi Gòn, Cây Gòn, Prey Kor, Cai Ngon; Glainagara; Prey Nokor, Brai Nagara.