Trong văn hóa Việt Nam, đạo hiếu là nền tảng của đạo làm người, gắn kết các thành viên trong gia đình và dòng tộc. Ca dao có câu:
Công cha như núi Thái Sơn,
Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra.
Một lòng thờ mẹ kính cha,
Cho tròn chữ hiếu mới là đạo con.
Những tập tục như lập bàn thờ gia tiên, thắp hương, cúi lạy trước di ảnh, tổ chức ngày giỗ, tảo mộ và sum họp gia đình trong dịp lễ Tết là những cách diễn tả lòng biết ơn đối với nguồn cội. Đây cũng là những giá trị văn hóa mà người Công giáo Việt Nam cần hiểu đúng để có thể gìn giữ và thực hành trong ánh sáng đức tin. Nhìn từ đức tin Công giáo, đạo hiếu có nhiều điểm tương hợp với điều răn thứ tư “Thảo kính cha mẹ”. Vì thế, người Công giáo không phải từ bỏ những truyền thống tốt đẹp của dân tộc để sống đức tin. Điều cần thiết là nhận ra ý nghĩa của từng nghi thức, phân định những yếu tố phù hợp, và thanh luyện những gì không tương hợp với Tin Mừng.

Thực hành đạo hiếu trong gia đình Công giáo
Đạo hiếu trước hết phải được thể hiện trong cách đối xử với cha mẹ khi các ngài còn sống: kính trọng, yêu thương, biết ơn; thường xuyên thăm hỏi, trò chuyện; chăm sóc khi đau yếu, già nua; hỗ trợ vật chất tùy khả năng; biết lắng nghe những lời khuyên chính đáng và tránh những lời nói, hành vi làm tổn thương cha mẹ. Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo, số 2218, nhấn mạnh trách nhiệm của con cái trưởng thành trong việc nâng đỡ cha mẹ về vật chất và tinh thần khi các ngài già yếu, đau bệnh hoặc gặp khó khăn.
Đối với ông bà, tổ tiên đã qua đời, người Công giáo có thể duy trì bàn thờ gia tiên đơn sơ, trang nghiêm; thắp hương, dâng hoa, đèn nến và cúi lạy trước di ảnh; tổ chức ngày giỗ, sum họp gia đình; xin dâng thánh lễ, đọc kinh cầu cho các linh hồn; thăm viếng, chăm sóc phần mộ và dâng những hy sinh, việc bác ái để cầu nguyện cho người quá cố.
Trong những biến cố quan trọng của gia đình, lòng hiếu kính cũng có thể được thể hiện bằng những cách phù hợp với đức tin. Dịp mừng thọ ông bà, cha mẹ là cơ hội sum họp, chúc mừng và cầu nguyện. Trong lễ cưới, việc trình diện trước bàn thờ gia tiên, dâng hương, cúi lạy có thể diễn tả lòng tri ân tổ tiên và cầu xin Thiên Chúa chúc lành cho gia đình mới. Trong tang lễ và ngày giỗ, gia đình có thể tổ chức những nghi thức tưởng niệm phù hợp, hiệp dâng thánh lễ và cầu nguyện cho người đã qua đời. Dịp Tết Nguyên Đán cũng là thời gian thăm viếng, chúc tuổi ông bà, cha mẹ và tưởng nhớ tổ tiên.
Đối với những gia đình có thành viên thuộc các tôn giáo khác nhau, các dịp cưới hỏi, giỗ chạp và tang chế đôi khi phát sinh khác biệt về nghi thức. Người Công giáo cần biết tôn trọng gia đình, giữ vững đức tin và tìm cách thực hành phù hợp. Có thể hiện diện, cúi đầu, dâng hương trong những nghi thức mang ý nghĩa hiếu kính và tưởng niệm, nhưng không chủ động thực hiện những hành vi biểu lộ sự thờ phượng một thụ tạo như thần linh hoặc những thực hành mê tín. Văn kiện Hướng dẫn việc Tôn kính Tổ tiên đã hướng dẫn việc phân định trong những hoàn cảnh đặc thù, nhất là đối với các đôi hôn phối khác đạo, gia đình liên tôn và những người tân tòng vẫn gắn bó với truyền thống gia tộc.
Việc gìn giữ đạo hiếu cũng gắn liền với trách nhiệm giáo dục và trao truyền cho các thế hệ sau. Cha mẹ cần giúp con cái biết kính trọng ông bà, hiểu lịch sử gia đình, trân trọng những hy sinh của thế hệ trước và sống có trách nhiệm với tương lai. Không thể đòi hỏi con cái kính trọng ông bà nếu chính cha mẹ lại đối xử thiếu tôn trọng các ngài.
Sống đạo hiếu trong ánh sáng Tin Mừng
Đạo hiếu trong Công giáo có nền tảng sâu xa trong Mặc khải và giáo huấn của Hội Thánh. Điều răn thứ tư mời gọi con người tôn kính cha mẹ; đời sống Đức Giêsu tại Nadarét cho thấy mẫu gương của người con hiếu thảo; mầu nhiệm các thánh thông công mở rộng tình hiệp thông giữa người đang sống và người đã qua đời.
Chiều kích sâu xa của đạo hiếu Công giáo còn được thể hiện trong phụng vụ Thánh Thể. Mỗi thánh lễ là dịp Hội Thánh quy tụ quanh Đức Kitô, cử hành mầu nhiệm Vượt Qua và cầu nguyện cho những người đã qua đời. Trong Kinh nguyện Thánh Thể, Hội Thánh nhớ đến ông bà, cha mẹ, tổ tiên, thân bằng quyến thuộc và tất cả những người đã an nghỉ. Nhờ đó, lòng hiếu thảo của mỗi gia đình được đặt trong sự hiệp thông rộng lớn của gia đình Thiên Chúa.
Đối với người Việt Nam, lòng hiếu thảo còn là một giá trị văn hóa có sức gắn kết gia đình và dân tộc. Người Công giáo được mời gọi đón nhận, thanh luyện và nâng cao những truyền thống tốt đẹp ấy dưới ánh sáng Tin Mừng. Giá trị của lòng hiếu thảo trước hết nằm ở tình yêu và trách nhiệm đối với cha mẹ khi các ngài còn sống, ở lời cầu nguyện và sự tưởng nhớ đối với những người đã qua đời, cũng như việc gìn giữ gia phong và trao truyền những giá trị tốt đẹp cho con cháu.
Bàn thờ gia tiên nhắc người tín hữu nhớ về nguồn cội; bàn thờ Thánh Thể quy tụ mọi người trong mầu nhiệm Đức Kitô; mầu nhiệm các thánh thông công giúp nhận ra rằng sự hiệp thông trong tình yêu Thiên Chúa không bị giới hạn bởi sự chết. Đó là sự gặp gỡ giữa đức tin và văn hóa, giữa lòng mến Chúa và tình yêu con người trong đời sống của người Công giáo Việt Nam.
... Nhìn từ đức tin Công giáo, đạo hiếu có nhiều điểm tương hợp với điều răn thứ tư “Thảo kính cha mẹ”...
Lm Ðaminh Ngô Quang Tuyên
Bình luận