Tọa lạc tại một cung đường náo nhiệt thuộc quận Phú Nhuận - TPHCM, thánh đường Đa Minh - Ba Chuông với không gian thanh thoát, mang dáng dấp của một ngôi đình Việt Nam, đã tạo được điểm nhấn về kiến trúc. Với sắc màu men lam chủ lực cùng sự trang trí mỹ thuật chọn lọc, tinh tế, đặt nền tảng trên Thánh Kinh và Phụng vụ, ngôi nhà thờ thể hiện một sự thông thoáng cởi mở trong tinh thần hội nhập văn hóa…
Nơi ngôi thánh đường theo lối kiến trúc rất Việt Nam này, hầu như ai đến cũng đều cảm nhận được nét thân thương, gần gũi của cội nguồn văn hóa dân tộc hòa quyện vào một đức tin mang tâm thức Việt. Với không gian mở, ngôi nhà thờ luôn chào đón mọi thành phần Dân Chúa và cả những cư dân ngoài Công giáo, đến để hòa mình vào những sinh hoạt tôn giáo hay văn hóa, để khám phá những nét nghệ thuật thánh, hoặc đơn giản chỉ để tìm một chút lắng đọng cho tâm hồn giữa nhịp sống hối hả của đời thường.
Gần đây, cũng như những lần có dịp gặp linh mục Giuse Phạm Hưng Thịnh (nguyên Chánh xứ Đa Minh - Ba Chuông), nhắc đến nét hội nhập văn hóa nơi thánh đường Đa Minh - Ba Chuông, chúng tôi lại được nghe những chia sẻ tâm huyết. Nhớ lại thời điểm khi được trao cho việc xây dựng nhà thờ, cha Thịnh đã trăn trở nhiều và ước mơ đây sẽ là một công trình nghệ thuật, mỹ thuật tôn giáo và hội nhập văn hóa. Trải qua quãng thời gian không thiếu những khó khăn - vất vả, với 3 năm chuẩn bị (2000 - 2003) và 22 tháng xây dựng, ngôi nhà thờ đã được khánh thành vào cuối tháng 8.2005. Công trình là một sự hòa điệu đẹp giữa lòng người và đất trời, giữa kiến trúc Việt Nam với cách tân hiện đại, giữa đức tin và văn hóa; dùng nền tảng kiến trúc, mỹ thuật, văn hóa Việt để chuyển tải niềm tin Công giáo, đặc biệt quan tâm chăm chút đến mỹ thuật thánh…
Độc đáo hoa văn rồng nơi một thánh đường Công giáo
Có lẽ, ấn tượng đầu tiên với bất kỳ ai đến tham quan thánh đường Đa Minh - Ba Chuông chính là vô số những đầu rồng ngưởng cao cổ lên hướng về phía thánh giá - trung tâm điểm. Những hình ảnh này hẳn gợi lên sự tò mò với người chiêm ngưỡng. Tại sao rồng lại được chọn làm con vật tiêu biểu về số lượng lẫn vị trí vượt trội trong tổng thể kiến trúc, để thể hiện biểu tượng cho ý nghĩa tinh thần của ngôi thánh đường? Trả lời cho những thắc mắc này, cha Giuse Phạm Hưng Thịnh đã liên hệ đến một số tư liệu nói về con rồng trong nền văn hóa phương Tây và phương Đông. Theo đó, trong văn hóa phương Tây, rồng được trình bày như thần linh của độc ác, không phải là biểu tượng của điềm lành mà hiện thân cho điều xấu xa. Trong tư duy người phương Tây, rồng mang dáng dấp của sự kinh sợ, dọa nạt con người. Nó có thể phun ra lửa và phá hủy tất cả… Đối lập lại, rồng theo phương Đông lại là hình ảnh tượng trưng cho sự cao quý tốt đẹp, thăng hoa và thịnh vượng. Rồng xuất hiện là để thể hiện khát vọng vươn tới cái đẹp chân - thiện - mỹ. Ở Việt Nam, con rồng là sản phẩm của trí tưởng tượng trong đời sống nông nghiệp lúa nước. Trong ký ức dân gian, thần mưa và thần nước mang hình một con rồng to thường xuyên ra biển Đông hút nước mang vào đất liền tưới tắm cho đất đai. Vì thế, rồng còn mang ý nghĩa biểu trưng cho nước, điều kiện tất yếu mang lại mùa màng bội thu… Đối với một số quốc gia phương Đông, rồng là biểu tượng cho nguồn gốc dân tộc. Người Việt xưa tự hào mình là “Con Rồng cháu Tiên”…
Với ý nghĩa trên, thánh đường Đa Minh - Ba Chuông hình thức bên ngoài dựa trên nền tảng kiến trúc, mỹ thuật Việt Nam, đã sử dụng hình ảnh rồng trong các chi tiết điêu khắc trang trí, nổi bật là các mái đao đầu rồng vươn lên đỉnh thánh giá cao 40 mét. Đây là đầu rồng thời Lê theo phong cách đình làng miền Bắc, có cách tân để phù hợp với kiến trúc hiện đại. Hình ảnh con rồng trong kiến trúc của ngôi nhà thờ này vừa thể hiện sự hòa nhập của Kitô giáo vào nền văn hóa dân tộc, làm cho thánh đường tăng thêm vẻ thanh cao, vừa mang ý nghĩa nhắc nhớ cội nguồn, tìm về bản sắc dân tộc và khơi gợi con đường giải thoát vươn cao… Đặc biệt, đầu rồng hướng về tâm điểm thánh giá, như “chầu thánh giá”, tượng trưng ý hướng tôn thờ thánh giá - biểu tượng của ơn cứu độ, qua đó bày tỏ lòng khát khao đạt đến ơn cứu độ. Hình ảnh rồng với ý hướng này còn được thấy nơi hai cánh cửa Nhà Tạm bên trong thánh đường. Nhà Tạm với hình tròn nằm giữa, sau hình thánh giá; hai con rồng được chạm nổi, hướng đầu vào như chầu Thánh Thể cùng thánh giá, diễn tả ý tôn vinh đấng Cứu độ. Hình tượng này cũng gần gũi với văn hóa Việt, gợi sự liên tưởng đến biểu tượng “lưỡng long triều nhật” (hai con rồng chầu mặt trời) vẫn thấy nơi các công trình kiến trúc cổ…
Nổi bật không kém các mái đao đầu rồng là hai con rồng đá nằm hai bên các bậc cấp vào nhà thờ, đặt ngang hàng với hai con nghê, làm cho ngôi thánh đường tăng thêm vẻ uy nghiêm, thánh thiêng…, và ngụ ý rằng đây là nơi thánh, được hộ phù, không có sự hiện diện của tà ma, ác thần… Ngoài ra, ở một mặt của thánh đường, trên các cánh cửa gỗ, nếu chú ý sẽ thấy hình thánh giá mà tâm là hình tròn với các họa tiết truyền thống, kèm theo các phù điêu bằng đồng, chạm khắc bộ tứ linh (Long Ly Quy Phụng hay rồng, lân, rùa, phượng). Đây là 4 linh vật xuất hiện trong văn hóa của các nước phương Đông, biểu tượng cho sức mạnh, sự cao quý. Trong nghệ thuật kiến trúc ở một số quốc gia phương Đông, tứ linh được khắc họa một cách rõ nét. Trong đó, rồng là linh vật đứng đầu, có quyền năng, sức mạnh lớn nhất so với các loài khác.
Công trình hội tụ nhiều nét văn hóa bản địa
Kể về quá trình thực hiện công trình nhà thờ Đa Minh - Ba Chuông, cha Giuse Phạm Hưng Thịnh nói đến sự ưu tư của một số tín hữu, lo lắng thánh đường giống như ngôi chùa… Theo cha, ưu tư này sau đó đã không còn vì những người thực hiện đã phân định rất rõ đâu là kiến trúc thuần Việt, đâu là sự mô phỏng hay vay mượn của nền văn hóa, kiến trúc khác ẩn hiện trong các công trình tôn giáo, ví dụ mái cong đầu đao, linh vật rồng, nghê… là tài sản văn hóa thuần Việt truyền thống, chứ không sao chép hay vay mượn tùy tiện. Chưa nói đến cách xử lý chất liệu, gam màu, đường nét, hoa văn, kiểu dáng đặc thù diễn tả nét đẹp truyền thống Công giáo. Hơn nữa, cơ cấu kiến trúc và bài trí mỹ thuật theo chủ đề gợi hứng từ Thánh Kinh và Phụng vụ… Văn hóa được nhuốm men Tin Mừng và nghệ thuật đã chuyển thể thành màu sắc đức tin.
Có thể thấy nét hội nhập văn hóa bàng bạc khắp nơi ở ngôi nhà thờ này. Từ thiên nhiên, ngoại cảnh đã thể hiện được sự gần gũi, nhẹ nhàng. Xung quanh thánh đường có các quảng trường thánh Martinô, quảng trường Đức Mẹ La Vang, Các Thánh Tử Đạo Việt Nam…, được trang hoàng bằng các “chất liệu” rất Việt như những cây đèn đá, bờ tre, khóm trúc, cây kiểng, hòn non bộ, hồ cá…, tạo nên không gian thờ phượng rất gần với đời sống của người dân. Những bài trí đó vừa mang nét đẹp của văn hóa Việt, vừa góp phần làm cho ngôi thánh đường đồ sộ hòa mình với tự nhiên hơn. Những nét uốn cong vút tại mỗi góc trên các tầng mái thánh đường dễ khiến người chiêm ngắm hình dung đến những mái nhà Việt Nam. Mái nhà cong đã có từ lâu đời và trở thành nét văn hóa truyền thống trong kiến trúc của người Việt.
Một trong những nét văn hóa tiêu biểu đậm nét trong nội thất nhà thờ chính là biểu tượng vuông - tròn: lòng thánh đường vuông, chóp đỉnh vuông - tròn, gian cung thánh tròn trên nền vuông, bàn thờ mặt tròn - chân vuông, Nhà Tạm vuông - tròn… Khái niệm vuông - tròn trong văn hóa Việt dựa trên triết lý Đông phương: Hình vuông biểu tượng cho đất, hình tròn là trời; vuông đại diện cho dương tính, tròn thuộc âm tính. “Vuông - tròn” gắn liền với nhau tạo nên khái niệm Trời - Đất, Âm - Dương hài hòa, biểu thị sự kết hợp thuận lẽ trời, đem đến một kết quả tốt lành. Từ các hình tượng vuông - tròn kết nối nơi thánh đường, đặc biệt là bàn thờ - tượng trưng cho sự hiện diện của Đức Kitô, có thể cảm nghiệm một điều sâu xa rằng, trong Đức Kitô, Trời - Đất được kết nối chặt chẽ với nhau: Thiên Chúa ở cùng chúng ta.
Các tác phẩm nghệ thuật bài trí trong thánh đường cũng có nét riêng. Những bức tranh kính màu mô tả biến cố quan trọng trong hành trình cứu độ, bằng phong cách, khung cảnh và sắc màu quê làng Việt Nam. Hay ba bức tranh gốm bao bọc ba mặt tầng lửng, diễn tả lịch sử ơn cứu độ và hành trình truyền giáo tại Việt Nam… Có dịp ngắm nhìn kỹ các tác phẩm này, mới thấy có một sự đan quyện hài hòa các giá trị nội dung căn bản của Kitô giáo với những giá trị văn hóa dân tộc, ẩn chứa trong các họa tiết tiêu biểu như áo dài khăn đóng, áo tứ thân, nón lá, bụi chuối, căn nhà Việt và cả con người Việt nữa… Nhà thờ còn có những ảnh tượng nghệ thuật được diễn tả mang tâm tình con dân đất Việt như Đức Maria trao tràng hạt Mân Côi cho thánh Đa Minh; Mẹ La Vang - Mẹ Giáo hội Việt Nam; thánh Giuse - mẫu gương gia trưởng - trước ngôi nhà Việt Nam…
Nét văn hóa Á Đông còn hội tụ ở Nhà Tạm, được thiết kế hình vuông, bao quanh bởi một mặt kiếng hình tròn. Xung quanh Nhà Tạm có hình của 4 quẻ, lấy từ bát quái đồ (8 quẻ trong Kinh Dịch): Càn ☰, Khôn ☷, Ly ☲, Khảm ☵, lần lượt biểu trưng cho Trời - Đất - Lửa - Nước. Đây là những khái niệm trong triết lý phương Đông, đại diện cho các yếu tố cơ bản trong vũ trụ. Việc sử dụng những họa tiết này nơi Nhà Tạm, những người thực hiện muốn diễn tả ý nghĩa: Đức Kitô vừa là chủ tể của vũ trụ thiên hình vạn trạng, vừa là chủ tể của mọi nền văn hóa.
Nhìn tổng thể ngôi thánh đường, bên cạnh khối kiến trúc to khỏe đậm nét phương Tây là những điểm nhấn thẩm mỹ với gam màu dịu nhẹ trầm ấm, những đường nét cong mềm mại, tạo nên một hòa điệu Đông - Tây cách tân và hiện đại, nhưng vẫn mang tinh thần của không gian thờ phượng Á Đông.
Trong một lần trao đổi với chúng tôi về hội nhập văn hóa trong kiến trúc và mỹ thuật của Giáo hội Công giáo Việt Nam, điêu khắc gia Bùi Hải Sơn (nguyên giảng viên Đại học Kiến Trúc TPHCM) ghi nhận: “Từ sau Công đồng Vatican II, Giáo hội Công giáo Việt Nam đã có những tín hiệu tiếp cận với văn hóa dân tộc trong các hoạt động, đặc biệt thể hiện trong lãnh vực kiến trúc và mỹ thuật”. Ông nhắc đến thánh đường Đa Minh - Ba Chuông như một trong những công trình kiến trúc Công giáo Việt Nam thể hiện sự hội nhập văn hóa. Từng cộng tác, góp phần vào công trình này, ông Sơn cho biết, điều quan trọng là trong quá trình tham gia thực hiện, ông nhận được sự đồng hành và hỗ trợ từ các vị chủ chăn đáng kính, những người thông hiểu và mạnh dạn đưa các nội dung cấp tiến của Công đồng Vatican II vào thực tế. Còn cha Giuse Phạm Hưng Thịnh, người luôn đau đáu cho ngôi thánh đường thì cảm nghiệm: “Từ bước khởi động của Công đồng Vatican II, từ thúc bách vồn vã của Giáo hội tại châu Á và Hội đồng Giám mục Việt Nam, hội nhập văn hóa đã, đang và mãi mãi sẽ là một lực đẩy bước tới, không cưỡng lại được. Thánh đường Đa Minh - Ba Chuông được coi như một nỗ lực đáp ứng những đòi hỏi ấy”.
LIÊN GIANG
Bình luận