Báo Công giáo và Dân tộc đã được cha Piô Ngô Phúc Hậu gởi bài cộng tác từ rất sớm. Cha cũng cho phép tòa soạn đăng tải, sử dụng các tác phẩm của mình với mục đích cuối cùng không gì khác hơn là “để lời Chúa được loan truyền”. Đặc biệt, năm tác phẩm Nhật ký truyền giáo, Viết cho em, Như trái mắm, Nhật ký Đức Giêsu và Dấu chân của Thầy đã đăng thành những chuyên mục riêng trên báo trong một thời gian dài, trước khi được tập hợp làm thành từng quyển sách. Qua các tác phẩm này, có thể nhận diện phần nào chân dung người mục tử, những thao thức mục vụ và tinh thần truyền giáo xuyên suốt cuộc đời 90 năm lẻ của một vị linh mục đáng kính.
Đối với cha Piô Ngô Phúc Hậu, truyền giáo không chỉ là hoạt động nhằm đưa người ngoài Công giáo biết đạo, theo đạo và sống đạo, mà còn là hành trình để người môn đệ Chúa Giêsu đi ra khỏi những giới hạn của chính mình, đến với con người bằng sự hiện diện, lòng tôn trọng và tình yêu thương.
*Hành trình đi ra khỏi vùng an toàn
Trong văn học Công giáo Việt Nam đương đại, linh mục Piô Ngô Phúc Hậu chiếm một vị trí không nhỏ, với lối viết mộc mạc, dí dỏm, giàu chất tự sự nhưng luôn gợi ra những suy tư nghiêm túc về đức tin, đời sống Giáo hội và cách người Kitô hữu đối xử với tha nhân. Những câu chuyện của cha thường bắt đầu từ một mái nhà nghèo, chuyến đi trên sông hay một cuộc gặp gỡ bình thường trong chuyến xe đò, rồi dẫn người đọc đến những vấn đề cốt lõi của đời sống đạo. Sinh ở miền Bắc nhưng tu học và nhận thánh chức linh mục ở Cần Thơ, nên miền Tây Nam Bộ không chỉ là địa bàn thi hành sứ vụ mà còn trở thành nguồn chất liệu phong phú cho những trang viết của cha.
Trong Nhật ký truyền giáo, câu chuyện “Giáo xứ Caphácnaum” ghi viết năm 1970, đặt ra một vấn đề căn bản: Giáo xứ có thể trở thành một nhóm khép kín nếu chỉ chăm lo đời sống đạo của những người đã tin nhưng ít quan tâm đến những người bên ngoài. Hình ảnh Đức Giêsu rời Caphácnaum để đến những nơi khác trở thành điểm tựa cho suy tư của cha về trách nhiệm lên đường. Một cộng đoàn có sinh hoạt đạo đức phong phú chưa hẳn đã là cộng đoàn truyền giáo, nếu không đưa tình yêu và Tin Mừng đến với những người chưa biết Chúa. Xuất bản năm 1996, Nhật ký truyền giáo tập hợp những câu chuyện về vai trò giáo dân, phụ nữ trong Giáo hội, công bằng xã hội, hội nhập văn hóa và phương pháp mục vụ…, mỗi bài trên dưới 1000 từ, được đăng liên tục trước đó trên báo CGvDT từ tháng 1.1993.
Ở mẩu viết có tên “Anh em”, cha kể việc tình nguyện đến Năm Căn, chấp nhận một vùng đất xa xôi và nhiều thiếu thốn. Cha không tô vẽ mình như một nhà truyền giáo không biết mệt mỏi, mà thành thật bộc lộ có những lúc tủi thân, so sánh với người khác, và từng thoáng nghĩ đến chuyện bỏ cuộc. Sự thành thật ấy cho thấy truyền giáo không chỉ là hành trình người linh mục đem Tin Mừng đến cho muôn dân, mà còn là quá trình chính mình được thanh luyện qua hoàn cảnh và những con người gặp gỡ.
Tản văn “Cây roi trong mục vụ” tiếp tục làm rõ quan niệm này. Một người đàn ông xa rời đạo suốt nhiều thập niên vì từng bị linh mục dùng roi đánh phạt. Từ đó, cha đặt vấn đề về hậu quả của phương pháp mục vụ coi trọng kỷ luật hơn phẩm giá con người. Giữ được trật tự bên ngoài nhưng làm tổn thương một người đến mức họ xa lánh Giáo hội không thể được xem là thành công đích thực. Với cha, truyền giáo phải được xây dựng trên sự tôn trọng, lòng cảm thông và những mối tương quan giúp con người tự do đón nhận Tin Mừng.
*Người truyền giáo cũng là một hạt giống lênh đênh
Nếu Nhật ký truyền giáo phản ánh những vấn đề cụ thể của công việc mục vụ, thì Như trái mắm mở ra chiều kích của người được sai đi. Hình ảnh trái mắm trôi theo thủy triều, có thể lênh đênh trước khi bén rễ và sinh trưởng, trở thành biểu tượng cho hành trình truyền giáo giữa những bất định của cuộc đời.
Trong “Năm Căn yêu dấu”, cha tả những ngày đầu đến vùng đất cực Nam, gây ấn tượng với hình ảnh vị linh mục đi tàu đò như người cần lao, ở nhờ nhà giáo dân và chấp nhận điều kiện sinh hoạt thiếu thốn. Sự lựa chọn ấy thể hiện một lựa chọn mục vụ là không đứng ngoài đời sống cộng đồng để hướng dẫn, nhưng bước vào hoàn cảnh của người dân, chia sẻ những nhọc nhằn và xây dựng lòng tin từ những điều bình dị. Qua các lá thư ngỏ gởi những nhân vật trong Tin Mừng, Như trái mắm còn chu chuyển thông điệp rằng truyền giáo đòi hỏi người môn đệ phải thay đổi cách nhìn với tha nhân. Có thể nhận ra ở “Lá thư ngỏ gởi anh cùi ở Samari” hành trình vượt qua thành kiến để nhận ra nỗi đau và phẩm giá của người bị xa lánh. Còn trong “Lá thư ngỏ gởi bà góa nghèo”, đồng tiền nhỏ bé của bà trở thành lời nhắc rằng giá trị trước mặt Đức Giêsu không nằm ở sự phô trương hay số lượng vật chất, mà trong tấm lòng và sự hy sinh. “Lá thư ngỏ gởi các ông Pharisêu” thì cảnh báo nguy cơ đời sống đạo trở thành hình thức… Những câu chuyện này kết nối với nhau qua một trọng tâm là người loan báo Tin Mừng. Họ không thể chỉ mong người khác thay đổi, mà phải để Tin Mừng chất vấn và biến đổi chính mình. Từ hình ảnh trái mắm đến những nhân vật trong Tin Mừng, cha suy tư về một linh đạo truyền giáo khiêm tốn, kiên trì và giàu lòng thương xót. Người truyền giáo không thể quyết định trước mọi kết quả, nhưng có thể trung thành gieo hạt, bén rễ giữa đời sống con người, và tin tưởng vào sức sống âm thầm của Tin Mừng.
*Truyền giáo bằng giáo dục lương tâm
Với loạt bài Viết cho em, giọng văn của cha chuyển sang những lá thư đối thoại với người trẻ và những con người cụ thể trên đường đời. Cách xưng hô thân mật giúp những chủ đích góp ý không tạo ra cảm giác phán xét. Từ những tình huống gia đình, tình yêu và sự trưởng thành, cha dẫn người đọc suy nghĩ về trách nhiệm và cách sống.
“Đức dũng của nam nhi” là những dòng cha kể chuyện một người mẹ lo lắng vì con trai tuổi mới lớn khó bảo, nhưng lồng vào đó, cha phân tích tâm lý và giúp hai mẹ con hiểu nhau hơn. Cha không đồng nhất lòng dũng cảm với sự liều lĩnh, thích đánh lộn hay bất cần đời, mà nhấn mạnh ý chí, tinh thần trách nhiệm, sự chăm chỉ và khả năng chu toàn bổn phận. Trưởng thành không chỉ là thoát khỏi sự kiểm soát của người lớn, mà còn phải biết quan tâm đến cảm xúc và nỗi đau của người khác. Mẩu “Mối tình đầu” lại đặt người đọc trước những băn khoăn của tuổi trẻ trong tình yêu. Cha kể về hai người trẻ có tình cảm nhưng không đủ can đảm bày tỏ, rồi gợi ra những vấn đề về sự chững chạc, sự nghiêm túc trong lựa chọn và các bổn phận. Thay vì áp đặt một bài học đạo đức, cha để người đọc đi vào tâm trạng nhân vật và tự suy nghĩ về hệ quả của những quyết định trong đời sống. Dưới góc độ truyền giáo, Viết cho em là cách loan báo Tin Mừng bằng lăng kính giáo dục nhân bản, cách ứng xử giữa đời và lương tâm sống. Người trẻ có thể nhận ra những giá trị Kitô giáo không chỉ qua bài giảng giáo lý khô khan, mà còn qua cách họ được lắng nghe, tôn trọng và hướng dẫn để sống trách nhiệm và có định hướng. Sứ vụ của người mục tử vì thế không dừng ở việc truyền đạt những quy tắc, mà còn giúp người trẻ trưởng thành trong khả năng yêu thương, phân định và lựa chọn điều thiện...
*Trở về với nguồn mạch của sứ vụ
Nếu ba tác phẩm trên thể hiện cách cha đi vào đời sống con người, thì Nhật ký Đức Giêsu và Dấu chân của Thầy làm nổi bật nguồn mạch thiêng liêng của hành trình ấy là chiêm ngắm Chúa Giêsu. Hai tác phẩm này sử dụng hình thức nhật ký và suy niệm văn học để tái hiện những bối cảnh văn hóa, xã hội, lịch sử và tâm lý quanh cuộc đời Đức Giêsu, ở nước Do Thái xưa. Đây không phải là một bản văn Kinh Thánh hay công trình tường thuật lịch sử theo nghĩa chặt chẽ, mà là cách diễn đạt sáng tạo nhằm giúp độc giả - đặc biệt là người trẻ - tiếp cận Tin Mừng gần gũi hơn, hiểu sâu hơn về Kinh Thánh. Một quyển cha dùng nhân vật kể là chính Đức Giêsu, với những lời tự sự từ thuở sống trong gia đình Thánh Gia tại Nazarét và bước đường ba năm đi rao giảng với những cuộc gặp gỡ, thao thức (Nhật ký Đức Giêsu); quyển kia là những hồi tưởng hay ghi chép của một người môn đệ đi theo Chúa, với những niềm vui, sự kỳ vọng lẫn ngạc nhiên, lo lắng… (Dấu chân của Thầy). Ý tưởng này có lẽ gắn với một thao thức mục vụ đã xuất hiện trong Nhật ký truyền giáo: làm sao để những người chưa quen với ngôn ngữ tôn giáo có thể đọc và hiểu Phúc Âm. Từ nhu cầu cụ thể đó, cha dùng lối kể chuyện để người đọc hình dung Đức Giêsu giữa đời sống con người, với những mối quan hệ và hoàn cảnh thân thuộc. Cha định hình lại một cách thế dù xưa nhưng chưa cũ, là người truyền giáo không thể chỉ yêu cầu người khác lắng nghe, mà còn phải tìm cách diễn đạt để họ hiểu, suy nghĩ và tự do khám phá Đức Giêsu. Tuy nhiên, phương pháp truyền đạt chỉ thực sự có ý nghĩa khi bắt nguồn từ việc người loan báo Tin Mừng không ngừng chiêm ngắm và học theo Đấng mình giới thiệu.
*Truyền giáo không có điểm kết thúc
Từ khởi đầu mục vụ là tham gia vào giáo dục học đường ở thị thành, đến những năm tháng miệt mài lan tỏa tình yêu thương Kitô tận miệt U Minh - Năm Căn thời dân cư còn thưa vắng, từ nhật ký mục vụ đến hàng loạt “thư không niêm” gởi người trẻ, cũng như các suy niệm về Đức Giêsu, những tác phẩm của cha Piô Ngô Phúc Hậu là một hành trình liên lỉ đưa đức tin đến gần con người. Sau gần 50 năm thi hành sứ vụ tại giáo phận Cần Thơ, khi trở về quê hương Hưng Hóa lúc tuổi đã cao, cha vẫn duy trì những cuộc trò chuyện với người bán hàng, người chạy xe ôm và người bán hàng rong tại Sơn Tây. Những cuộc gặp gỡ bình dị ấy nối dài tinh thần từng thể hiện trong các trang viết tại Năm Căn, rằng người truyền giáo không chỉ đến một vùng đất mới, mà còn chủ động bước ra để gặp gỡ con người trong hoàn cảnh thường ngày.
Điều đọng lại qua bốn tác phẩm không chỉ là ký ức về những vùng truyền giáo nghèo khó cha từng đi qua, hay những câu chuyện hài hước về miền sông nước, mà còn là một suy tư căn bản về sứ vụ loan báo Tin Mừng. Người truyền giáo cần vượt khỏi sự khép kín bản thân, học cách hiểu văn hóa và hoàn cảnh của người khác, nhận ra phẩm giá của những người bé nhỏ, đồng thời không ngừng xét lại chính mình. Bốn tác phẩm, với những cách kể khác nhau, đã cùng gặp nhau ở một xác tín: truyền giáo không chỉ là nói về Thiên Chúa, mà còn là sống sao cho người khác có thể nhận ra tình yêu của Người. Đó là hành trình không có điểm kết thúc, và tư tưởng này của cha Piô sẽ mãi còn được nhiều thế hệ Kitô hữu suy tư, dù bây giờ cha đã rời hành trình của mình ở cõi tạm.
HẢI HÀ
Bình luận