Thắc mắc trong cách ứng xử hằng ngày với tương quan đời sống đạo không phải là chuyện đến bây giờ mới được đặt ra, mà là những dấu hỏi, những ngập ngừng của nhiều Kitô hữu ngay từ buổi sơ khai của Giáo hội. Chẳng hạn trong Phúc Âm Mt 18, 21, thánh Phêrô từng thưa cùng Đức Giêsu: “Khi người anh em xúc phạm đến con, con phải tha thứ cho người ấy mấy lần. Có phải đến bảy lần không?”, đây không phải là cách thánh nhân đi tìm lời giải để có thể sống cho đúng với tinh thần môn đệ của Chúa sao? Trong vệt chuyên đề về chăm sóc sức khỏe tinh thần của giới Công giáo do báo CGvDT thực hiện lần này, chúng tôi lần giở lại những trang báo đạo xưa của năm mươi, sáu mươi năm về trước, nhằm phần nào thấy được nhịp sinh hoạt nhà đạo ngày đó, cũng như biết ít nhiều những vướng mắc của người giáo dân một thời, qua những nội dung được trả lời trên báo.
*Thắc mắc nhà đạo
Các mục tư vấn trên báo chí Công giáo hơn nửa thế kỷ trước, cụ thể ở hai tờ Trái Tim Đức Mẹ và Đức Mẹ Hằng Cứu Giúp, không chỉ là nơi giải đáp các thắc mắc cá nhân, mà còn là một hình thức hướng dẫn đời sống tinh thần, đạo đức và ứng xử xã hội dành cho độc giả. Những chuyên mục như “Đàn bà con gái”, “Truyện chị em chúng mình”, “Hộp thư Mộng Huyền”, “Tâm sự” trong tờ Trái Tim Đức Mẹ, cũng như hai mục “Hộp thư Đức Mẹ” và “Hộp thư học hỏi” trên tờ Đức Mẹ Hằng Cứu Giúp cho thấy báo chí - dù mang đặc thù “nhà đạo” - từ lâu cũng đã có một không gian để độc giả bày tỏ tâm tư, tìm kiếm lời khuyên và tiếp nhận những chuẩn mực ứng xử phù hợp với hoàn cảnh sống của mình. Khi đọc lại và tra cứu nội dung những tâm tình từ 60-70 năm trước, mới nhận thấy rằng dù ở thời điểm hay bối cảnh xã hội nào, con người - trong đời sống tinh thần, tình cảm - cũng mang những suy tư chẳng khác nhau nhiều. Và những vui buồn, ưu tư, lo lắng, phân vân đó đều cần và có “khung trời” để bày tỏ, lắng nghe. Tất nhiên, với người Công giáo, những trăn trở đôi khi còn gắn với sự đối chiếu với Giáo luật, luân lý, giáo lý của Hội Thánh; với quan niệm sống đạo, thậm chí với truyền thống hay thói quen làng xã, giáo xứ…
Các mục tư vấn trên hai tờ Trái Tim Đức Mẹ và Đức Mẹ Hằng Cứu Giúp không hoàn toàn xuất hiện cùng lúc, mà lần lượt hiện diện trên từng mốc thời gian khác nhau, được đổi tên như cách “làm mới” tờ báo, hoặc chủ trương mở rộng các chủ đề và đối tượng giải đáp (Công giáo và cả không Công giáo - NV). Chẳng hạn “Hộp thư Đức Mẹ” xuất hiện vào những năm 1960-1962, còn mục “Hộp thư học hỏi” nối tiếp từ năm 1962. Hay trên tờ Trái Tim Đức Mẹ những năm 70-75 có “Hộp thư Mộng Huyền” và “Đàn bà con gái”, “Tâm sự”… cùng góp mặt trên mỗi số báo, chỉ khác nhau hình thức thể hiện ở các dạng tin nhắn nhủ, giải đáp câu hỏi, trả lời thư… Nếu chú ý đến ba phương diện là nội dung tư vấn, tính chất và phương pháp tư vấn, sẽ thấy rất rõ chức năng giáo dục đạo đức và định hướng đời sống luôn được lồng ghép hoặc ẩn chứa trong từng dòng chữ trả lời. Trong đó, các mục trên tờ Trái Tim Đức Mẹ nghiêng về tư vấn tâm lý nhiều hơn. Báo Đức Mẹ Hằng Cứu Giúp thì tập trung vào những thắc mắc về đời sống theo các ràng buộc với đạo, về các vi phạm các giới răn, luật định...
*Những vấn đề muôn thuở
Đọc lại những trang báo ố vàng đã đi qua mấy chục năm hiện diện, phân tích cụ thể một số chuyên mục, đặc biệt ở tờ Trái Tim Đức Mẹ, dễ thấy các nội dung về tâm lý phụ nữ, tình yêu, hôn nhân, gia đình, lựa chọn tương lai và những khó khăn trong cuộc sống khá dày dặn; dầu vậy, vẫn có thư độc giả giải thích rằng đơn giản chỉ là muốn tìm chỗ tâm tình, trút bầu tâm sự… Ví dụ như số báo tháng 12.1973, trên tờ Trái Tim Đức Mẹ, mục “Truyện chị em chúng mình” do Anh Lan - Lệ Quyên phụ trách đăng: “Thật bất ngờ, tháng này Lệ Quyên nhận được những bốn lá thư cùng hỏi về một vấn đề. Đại để phàn nàn chuyện chồng con chẳng ra ký gì sốt. Có chị viết thời tiền hôn nhân “thằng chả” dễ thương nhất thế giới, nịnh mình như bà hoàng, cưng như cưng trứng, hứng như hứng hoa. Cưới nhau mới được một năm, mình chưa sanh con, thằng chả đã sanh tật… Có lần em đã bảo ảnh rằng: anh ăn chả thì coi chừng tôi cũng ăn nem đa! Tức thì nói vậy, chứ nghĩ cho cùng, mình phận đàn bà. Nếu không có phép bí tích Hôn phối, nhiều khi cũng dám bỏ phắt cho rảnh nợ. Thà ở vậy nuôi thân béo mầm”. Quả thật, những tâm sự trên đến bây giờ vẫn không hề cũ! Việc tư vấn từ các chuyên gia hay linh mục phụ trách ở các báo thường tập trung cả vào câu chuyện cá nhân lẫn định hướng đời sống xã hội, có chú trọng đến vai trò và trách nhiệm của một Kitô hữu.
Chuyên mục “Đàn bà con gái” là một trường hợp tiêu biểu cho thấy nội dung tư vấn vượt ra ngoài việc an ủi hay giải đáp những băn khoăn riêng tư, mà hướng đến việc phân tích tâm lý và hoàn cảnh xã hội của phụ nữ đương thời, nên thường chọn đăng những lá thư của độc giả khá dài và có phần trả lời của người đứng mục. Trong phần “Lời tòa soạn” ở mỗi số báo đều nêu lên lý do đăng các ý trả lời được chọn. Chẳng hạn số báo đầu năm 1973 có thư tâm sự mang nhan đề “Không thể một lúc, người ta có thể cùng đi cả hai con đường”, với lời ghi chú “Thư của một nữ tu ở Bảo Lộc” là một minh chứng rõ nét. Người viết thư kể lại quá trình đi tu, mối quan hệ với một thanh niên quen biết từ trước, và những băn khoăn về con đường mình đang bước. Câu chuyện cho thấy sự giằng co giữa tình cảm cá nhân và đời sống tận hiến, giữa những rung động tình yêu và cam kết tôn giáo. Nội dung tư vấn sau đó không chỉ nhằm giải quyết một vấn đề tình cảm cụ thể, mà còn khiến người viết thư phải cân nhắc, xác định hướng đi lâu dài cho cuộc đời. Cụ thể, báo đã đề cập đến lý và lẽ, khi một người không thể đồng thời theo đuổi hai con đường có những đòi hỏi căn bản khác nhau. Đây là mẫu số chung không dành riêng cho người gởi thư mà cho hết thảy những ai đã hoặc sắp chọn đời sống tu trì. Gần như đọc những lá thư gởi về, với những tiêu đề được đặt như “Một người vợ đau khổ”, “Tình là dây oan”, “Mẹ khó tính”…, chúng ta phần nào thấy được sự gần gũi, tin tưởng và phảng phất nét “đời” của trang mục tư vấn này.
Ở các mục “Hộp thư Mộng Huyền” và “Tâm sự”, phạm vi tư vấn được mở rộng đến nhiều vấn đề gần với đời sống hằng ngày hơn. Chẳng hạn “Hộp thư Mộng Huyền” tiếp nhận những lời nhắn gởi và câu hỏi liên quan đến tuổi trẻ, tình cảm, việc học tập, lựa chọn tương lai và các mối quan hệ gia đình. Những lời hồi đáp cho thấy người phụ trách không đưa ra lời khuyên chung chung, mà căn cứ vào từng hoàn cảnh, độ tuổi và vấn đề cụ thể của người gởi thư để có ý kiến xác đáng. Như trong thư trả lời một độc giả tên N.T.H.Lan, người viết khuyên cô chú ý đến việc nuôi dạy con, đồng thời ghi nhận sự hy sinh và tình thương của người mẹ. Lời khuyên không chỉ giải quyết một thắc mắc trước mắt, mà còn hướng người nhận câu trả lời lẫn người đọc đến cách nhìn nhận cuộc sống bằng sự cảm thông, lòng biết ơn và ý thức về trách nhiệm gia đình. Tương tự, trong mục “Tâm sự”, những lời hồi đáp dành cho các bạn đọc trẻ đề cập đến việc học tập, mong muốn phục vụ người nghèo, tình cảm nam nữ tuổi mới lớn và những khó khăn trong quan hệ cá nhân. Người tư vấn thường kết hợp sự khích lệ với những nhắc nhở về sự thận trọng, tính thực tế và bổn phận đối với bản thân. Xin mời đọc trả lời ở mục “Tâm sự” để dễ hình dung bầu khí “thư qua tin lại” giữa độc giả và tòa soạn: “Em Thùy Cô Đơn: Đọc tên em chị lo, sợ em cô đơn có một mình thì buồn chết. Nhưng qua những tư tưởng đẹp của em là vui liền à, vì thấy em biết phòng xa”, hay “Em Phạm Thị B Tuyết (Biên Hòa): Em muốn học y tá. Còn gì bằng, nhất là với ý nguyện phục vụ người nghèo. Nhưng hình như học lực của em còn hơi đuối… Em thử liên lạc với Dòng Bệnh viện Thánh Tâm Hố Nai xem sao. Chúc em sớm thành công”, hoặc “Em Ánh Tuyết (Châu Đốc): Chị mừng thấy em đã tìm được một giải pháp hợp tình hợp lý. Nhất là lời cầu nguyện, vì đó là phương thế cải hóa rất thần hiệu nhưng con người ngày nay không còn tin tưởng nữa. Chúc em thành công. Và lúc này thì chắc Ánh Tuyết của chị đã là cô tú tài hai cẳng rồi. Mừng em nhé!”… Còn đây là vài tâm tình trên “Hộp thư học hỏi” của tờ Đức Mẹ Hằng Cứu Giúp: “Từ lâu, con sống trong buồn khổ vì viễn ảnh một cơn bệnh hiểm nghèo. Con có quen một thiếu nữ. Hai chúng con yêu nhau trên nền tảng luân lý Công giáo. Con cũng như nàng không dấu diếm nhau chuyện gì, duy con chỉ dấu nàng câu chuyện con mắc bệnh kia… Chúng con định làm lễ cưới gần đây… Nếu con không cho nàng biết con mắc bệnh hiểm nghèo kia, con có lỗi không? Con định sẽ cho biết sau ngày cưới…”; “Gia đình con chỉ còn cha mẹ và con là một nữ sinh 16 tuổi, con đang lo học thi. Má con và chị họ cứ ép con lấy một người trên 30 tuổi. Con không có một chút cảm tình, ba má con quyết liệt… đánh con nữa. Nếu cứ tình trạng này e con bỏ nhà…”.
*Một hình thái góp phần “chữa lành”
Có thể nói, những chuyên mục mang tính chất tư vấn nhà đạo trên báo Công giáo xưa hoạt động như một hình thức nâng đỡ đời sống của nhiều thành phần dân chúng, đặc biệt là với những người có đạo. Các vấn đề được đưa ra không nhất thiết là những khủng hoảng lớn, mà có khi chỉ là nỗi buồn, sự phân vân hoặc chút bối rối trước một quyết định... Nhưng không thể bàn cãi, từng dòng gợi mở, chia sẻ, đề xuất giải pháp… trên báo sẽ phần nào an ủi tác giả viết thư - những người có khi đang xem vấn đề của mình là to lớn, hoặc đang lẩn quẩn suy nghĩ không lối ra. Và theo chúng tôi, chính sự thân thiện và lắng nghe, thấu hiểu ấy giúp các chuyên mục tạo nên mối liên hệ tương đối gần giữa tòa soạn và độc giả.
Nếu nhìn dưới nhãn quan chuyên môn về tâm lý, sẽ thấy phương pháp tư vấn hầu hết là thiên về phân tích, khái quát vấn đề và định hướng nhận thức; các giải đáp luôn lồng ghép sự khuyên nhủ, động viên…, để rồi hướng dẫn ứng xử và điều chỉnh hành vi. Ngoài ra, có một đặc điểm chung của các chuyên mục là giọng văn thân mật, thường sử dụng cách xưng hô như “chị - em”, “cha - con”…, qua đó tạo cảm giác thân thuộc giữa người gởi thư và người trả lời. Độc giả luôn được khuyến khích kể lại câu chuyện, bộc lộ tâm tư và trình bày những điều khó nói trong đời sống thường ngày; các hồi đáp không hoàn toàn mang tính trung lập, không áp đặt nhưng cũng chẳng bao giờ làm người đang có vấn đề cảm thấy hết hy vọng hoặc manh nha ý định bỏ cuộc, “thả bèo theo nước”…. Người tư vấn thường đảm nhận đồng thời vai trò người bạn lắng nghe, người anh/chị khuyên bảo, và người thầy định hướng đạo đức. Họ có thể đồng cảm với nỗi buồn của độc giả, nhưng cũng đưa ra nhận định về điều nên làm, điều cần tránh hoặc những trách nhiệm mà người viết thư cần thực hiện, thậm chí có khi còn nhắc qua về các quy định của Giáo luật hoặc lý thuyết giáo lý, nếu người hỏi là Kitô hữu. Đặc điểm này cho thấy sự khác biệt giữa tư vấn trên báo chí Công giáo thời kỳ đó và quan niệm tư vấn tâm lý chuyên nghiệp, xưa cũng như nay. Trong những trang tư liệu được tìm thấy, lời khuyên thường dựa trên kinh nghiệm sống, quan niệm đạo đức và những chuẩn mực tôn giáo, hơn là một phương pháp trị liệu tâm lý có hệ thống.
Tính chất Công giáo trong hoạt động tư vấn không chỉ thể hiện ở tên gọi của các tờ báo, mà còn hiện diện trong cách xác định vấn đề và đưa ra lời khuyên ở các mục, cách lựa chọn câu hỏi và ý tứ trả lời. Đạo đức và trách nhiệm được đặt ở vị trí quan trọng. Như khi luận về tình yêu, người tư vấn không chỉ quan tâm đến cảm xúc mà còn chú ý đến sự chân thành, bổn phận và hậu quả của lựa chọn; bàn về gia đình, lời khuyên thường hướng đến sự cảm thông, lòng biết ơn và trách nhiệm giữa các thành viên; nói về đời tu, sự phân vân cá nhân được đặt trong tương quan với các cam kết tôn giáo… Do đó, có thể xem các chuyên mục tư vấn này là một bộ phận của hoạt động giáo dục đạo đức, tham gia “chữa lành tinh thần” qua báo chí của người Công giáo. Nói cách khác, các báo Công giáo xưa không chỉ thuần việc truyền bá đức tin, mà còn đảm nhiệm chức năng thông tin, giáo dục, liên lạc và trao đổi về những vấn đề của đời sống. Các mục tư vấn này vì vậy là một nguồn tư liệu có giá trị để tìm hiểu đời sống tinh thần, quan niệm đạo đức và những băn khoăn của độc giả trong một giai đoạn cụ thể.
MINH HẢI
Bình luận