Nhân tết năm Tân Sửu 2021: nguồn gốc chữ Tết

Thanh minh trong tiết tháng ba”

(Truyện Kiều)

Ðã từ lâu lắm, từ khi dân Việt bị Bắc thuộc, ta cho rằng chữ Tết do chữ Tiết (節) gợi ý hình ảnh vật gì chia ra từng đoạn, từng thời kỳ. Và các năm tuổi (thập can, thập nhị chi) cũng do lịch Trung Hoa mà ra.

Thật ra lễ Tết đã có ít nhất 6.000 năm trước, từ khi dân Ðông Nam Á biết trồng lúa nước, biết lợi dụng mùa mưa đến đều đều mỗi năm theo gió mùa (mousons) để cày cấy gieo hạt. Cả một vùng Nam Á rộng lớn trải dài từ Ấn Ðộ qua Lưỡng Quảng của dân Bách Việt xưa đến vùng Ðông Nam Á lục địa trở thành một vùng canh nông trồng lúa: Một vùng độc nhất của gió mùa và mùa mưa, của con trâu nước và lúa gạo mà tài liệu khoa học của đại học Hawai đã phát hiện ở Thái Lan. Ðó là hạt lúa Oriza sativa của 6.000 năm trước.

Chữ Tết là do biến âm của chữ Teej, tên một ngày lễ lớn ở Ấn Ðộ hiện nay vẫn còn cử hành. Lễ này không phải để ăn mừng đầu năm mới, mà để ăn mừng mùa mưa đến, cái mùa quan trọng nhất cho nhà nông Ấn Ðộ và tất cả các dân tộc Ðông Nam Á trồng lúa (trong đó có Việt Nam). Gió mùa và mùa mưa tùy thuộc vào đất trời. Trời không mưa gây hạn hán hay mưa nhiều quá tàn phá hàng trăm ngàn ruộng đồng, cuốn trôi hàng ngàn con người và gia súc. Sự sống còn của nhà nông Ðông Nam Á và Ấn Ðộ tùy thuộc vào ân huệ của mùa mưa cho nên cơn mưa đầu mùa là một hứa hẹn cho đời sống mới được mọi nông dân chờ đợi khắc khoải và hân hoan đón mừng bằng một ngày lễ lớn. Ðó là Tết với ý nghĩa ăn mừng mùa mưa đến.

Mưa và lúa là hai tiếng thiêng liêng luôn hiện diện trong mọi lĩnh vực sinh hoạt xã hội nông nghiệp như phong tục tập quán, ca dao tục ngữ, tôn giáo và huyền thoại.

Lễ lớn này được cử hành trong mấy ngày đầu của cơn mưa đầu mùa vào khoảng tháng Tư (dương lịch) đúng vào mùa xuân. Ðây là mùa nghỉ ngơi, vui chơi, ca hát. Ban ngày người ta hát trống quân, nhảy múa, đánh đu, hát đối đáp nam nữ. Ban đêm tổ chức các lễ kín gọi là hèm trong đó trai gái tự do ân ái… tất cả là để đánh thức Ðất Trời vạn vật tham gia vào sự sinh sôi nảy nở (fécondité, Fruchtbarkeit) của con người và vạn vật.

Sự sinh sôi nảy nở được các dân tộc Ấn Ðộ và các dân tộc chịu ảnh hưởng Ấn Ðộ như Khmer, Chăm… tôn làm thần và lấy cái Yoni (cơ quan sinh dục nữ) làm biểu tượng, được thể hiện trong điêu khắc, kiến trúc Ấn Ðộ, Khmer, Chăm, đặc biệt trong các đền thờ hay tháp Chăm.

Các dân tộc Thái, Khmer, Chăm, Lào chịu ảnh hưởng Ấn Ðộ cũng ăn tết vào ngày 13 đến 15 tháng Tư (theo lịch xưa Ấn Ðộ) và cũng trúng vào đầu mùa mưa bên Ấn Ðộ, chứ không phải vào đầu tháng Giêng (âm lịch) như Việt Nam ta theo lịch Trung Hoa.

Chữ Tết không phải là chữ của người Tàu. Họ gọi Tết là hoành tán hoặc huyên hán (nguyên đán). Năm mới họ gọi là xing-nến (tân niên), không hề biết đến chữ Tết hay Tiết để chỉ ngày đó vì chữ Tết không phải là chữ của họ.

Tiếng Việt Nam thuộc ngữ hệ Nam Á (Austro-asiatique) như tiếng Phạn (Sanscrit) của Ấn Ðộ, Lào, Thái, Campuchia.

Cổ tự Kharosthi của Ấn Ðộ (TK V TCN) là chữ phóng theo tiếng Semitic của các dân tộc cổ ở Syrie, Ba Tư, Mésoptamie (Lưỡng Hà, cái nôi của văn minh Trung Ðông và châu Âu). Tiếng Phạn của dân Ấn-Aryen trong các kinh Veda là ngôn ngữ gần gũi với thổ ngữ Ba Tư dùng trong thánh kinh Avesta của Ba Tư.

Vào thế kỷ thứ IX TCN giới thương nhân Ấn-Dravidien đã mang từ Tây Á (Trung Ðông) một thứ chữ viết thuộc ngữ hệ Semitic tựa như chữ viết Phenician mà hồi ấy người Ấn gọi là “chữ của Brahma”. Từ thứ chữ trên, sau này người Ấn tạo ra mẫu tự Ấn.

Như thế tiếng Việt vốn thuộc ngữ hệ Nam Á, qua tiếng Ấn-Dravidien có bà con gần gũi với chữ Semitic và Phenician của Trung Ðông vốn là cái gốc của tiếng Indo-Germain (ngôn ngữ Ấn-Âu) phổ biến toàn châu Âu (Ðức, Anh, Hà Lan…). Ngày nay 42% dân số thế giới nói ít nhất một ngôn ngữ Ấn-Âu như tiếng Mẹ đẻ.

Qua đây, chúng ta hiểu được tại sao nhà ngôn ngữ học người Pháp đại tướng Frey sau nhiều năm đi khảo sát các ngôn ngữ trên thế giới, đã soạn ra tác phẩm được thế giới quan tâm, đó là cuốn l’Annamite, mère des langues (Tiếng An Nam, mẹ các thứ tiếng) đã khẳng định rằng: Tiếng Việt là một trong những tiếng cổ xưa nhất của loài người có thể nói là “tiếng nói thôi nôi của nhân loại”.