“Định luật bánh bơ” là một tên gọi khác của định luật Murphy, do kỹ sư không quân Mỹ Edward A. Murphy đưa ra năm 1949. Tên gọi này xuất phát từ một thí nghiệm: khi thả một lát bánh mì phết bơ xuống đất, mặt có bơ dường như luôn úp xuống trước.
Định luật Murphy ra đời từ một thử nghiệm đo phản ứng của con người trong môi trường giảm tốc nhanh của tên lửa. Do sự cố kỹ thuật, thử nghiệm của Đại tá Stapp và kỹ sư Edward Murphy không mang lại kết quả. Sau khi kiểm tra tỉ mỉ, Murphy nhận ra lỗi sai và thốt lên trong bất lực: “Anything that can go wrong, will go wrong” (Bất cứ điều gì có thể xảy ra sai sót, tất sẽ xảy ra).
Ban đầu, định luật này mang ý nghĩa nhắc nhở con người phải cẩn trọng trước mọi rủi ro, nhất là trong các lĩnh vực kỹ thuật hay kinh tế. Tuy nhiên, khi kết hợp với một vài hiện tượng tâm lý như hiệu ứng tập trung và lời tiên tri tự ứng nghiệm, người ta lại dễ rơi vào căng thẳng, bi quan, nhìn đâu cũng thấy xui xẻo. Hiệu ứng tập trung (Confirmation Bias) khiến não bộ chỉ tập trung tìm kiếm, ghi nhớ những chuyện tồi tệ và bỏ quên vô số điều tốt lành xung quanh. Trong khi đó, “lời tiên tri tự ứng nghiệm” (Self-fulfilling Prophecy) - một hiện tượng thường thấy trong các câu chuyện thần thoại lẫn đời thực - lại chỉ ra rằng: càng sợ hãi hay kháng cự một điều được tiên đoán, con người càng dễ vô tình đẩy mình vào đúng kịch bản đó bởi chính tâm lý trốn tránh và chuỗi hành động sai lầm.
Trước khi kỹ sư Murphy đúc kết thành định luật, phương Đông đã có câu: “Phúc bất trùng lai, họa vô đơn chí” - may mắn hiếm khi đến đôi, nhưng tai họa thì thường kéo đến dồn dập. Quả thực, đâu phải ai bước ra đường cũng vớ được cọc tiền, bỗng dưng thăng chức hay ngẫu nhiên cứu được đại gia rồi nhận ơn hậu hĩnh. Ngược lại, đa số chúng ta đều quá quen với cảm giác “lụt từ ngã tư đường phố” mỗi giờ tan tầm mùa mưa bão, gặp sự cố khi đi đường, hay bị móc túi khi đi du lịch...
Một minh chứng cho hiện tượng “họa vô đơn chí” là giai đoạn Tiểu băng hà ở châu Âu thời Trung cổ, khi biển Baltic đóng băng. Đó là thời kỳ người dân phải gánh chịu trọn vẹn “combo” thiên tai, bệnh dịch và chiến tranh. Thời tiết khắc nghiệt khiến nông dân không thể gieo trồng, dẫn đến nạn đói khủng khiếp (1315-1317); cùng lúc đó, đại dịch “Cái chết đen” càn quét khắp nơi, còn các vua chúa thì không ngừng gây chiến.
*
Mặc dù lịch sử lẫn tin tức thường ngày dễ làm ta cảm thấy “xui nhiều hơn hên”, nhưng thực ra, chính tâm lý lo sợ đã thôi thúc chúng ta chú ý và ghi nhớ những chuyện xui rủi nhiều hơn. Thuật toán mạng xã hội dựa trên lượt tương tác lại càng bồi đắp thêm các thông tin tiêu cực, khiến người dùng thêm tin vào một thế giới đầy bất ổn. Bản năng đề phòng tai họa vốn được di truyền từ thời nguyên thủy, giúp nhân loại sinh tồn giữa thiên nhiên khắc nghiệt. Đến thời hiện đại, bản năng ấy tiếp tục cảnh báo chúng ta trước trộm cướp, xung đột hay các mối nguy xã hội. Dù phản xạ “rào trước” không sai, nhưng nếu quá đà, sẽ khiến ta dễ chùn bước và nhìn đời qua lăng kính u ám.
Định luật Murphy ra đời là để nhắc ta cẩn trọng hơn trong từng hành động và biết tùy cơ ứng biến khi sự cố xảy ra, chứ không phải để ta nản chí rồi buông xuôi. Thay vì nơm nớp lo sợ trước những mối nguy chưa tới, chi bằng hãy tự nhủ: dù gặp thử thách, mình vẫn không ngừng tiến bước - như dòng sông mềm mại luôn biết lách qua chướng ngại để chảy ra biển lớn.
Nhà văn William Arthur Ward từng viết: “Người bi quan phàn nàn về cơn gió; người lạc quan chờ đợi nó đổi chiều; người thực tế điều chỉnh lại cánh buồm.” Khi một sự việc không như ý xảy ra, đó không hẳn là xui xẻo hay trò đùa của số phận, mà chính là một “cơn gió ngược” - buộc ta phải học cách chỉnh lại cánh buồm để hóa nguy thành cơ, vững vàng vượt qua biển đời.
Ths-Bs Lan Hải
Bình luận