Vài năm trước, mạng xã hội dậy sóng với một câu hỏi: “Nếu chẳng may lạc vào rừng, phụ nữ muốn đối mặt với gấu hay với một người đàn ông lạ?”. Hầu hết nam giới đều ngạc nhiên và châm biếm khi thấy nhiều phụ nữ chọn gấu. Xét về khả năng sống sót, đây rõ ràng là lựa chọn liều lĩnh: đối đầu với gấu gần như đồng nghĩa với cái chết, trong khi ở cạnh một người đàn ông thường có cơ hội an toàn cao hơn nhiều. Thế nhưng, ít ai hiểu vì sao phụ nữ lại thà va phải gấu còn hơn gặp một người đàn ông xa lạ giữa rừng sâu.
Với gấu, chỉ cần thiếu kỹ năng sinh tồn là coi như hết đường sống, vì loài này rất dễ nổi điên khi cảm thấy bị xâm phạm lãnh thổ hay bị đe dọa. Còn một người đàn ông lạ lại ẩn chứa nhiều khả năng khác nhau: nếu là người tốt, phụ nữ có thể được giúp đỡ, bảo vệ và dẫn đường ra khỏi rừng; nếu là kẻ xấu, dù thoát ra được, cô vẫn có thể “chết chìm” trong những lời đổ lỗi. Bị gấu giết, người ta xem đó là tai nạn và bày tỏ tiếc thương. Nhưng nếu bị đàn ông giết, phụ nữ lại bị săm soi, phán xét. Đó là lý do nhiều cô gái thà chọn gấu.
Hãy tưởng tượng, trong vụ án mạng ở Đồng Nai vừa qua khiến dư luận rúng động, hung thủ là một con thú dữ thay vì gã điên tình. Anh này nhắm đến một thiếu nữ mới 17-18 tuổi nhưng cô may mắn thoát được. Đã quay sang cắn càn nhà hàng xóm, khiến cả một gia đình tan nát. Cơ quan chức năng đã bắt giữ kẻ thủ ác, nhưng những mạng người đã mất không thể nào lấy lại. Chắc hẳn khi biết tin, công chúng sẽ chỉ thấy thương tiếc, xót xa cho gia đình nạn nhân chứ không đổ hết tội lên đầu cô gái trẻ. Nhưng câu chuyện đời thực lại là một gã trai bị bạn gái chia tay, tìm đến tận nhà người yêu cũ để đe dọa. Bị cha cô xua đuổi, hắn trèo qua tường nhà hàng xóm hòng đột nhập để trả thù. Bị chủ nhà phát hiện, hắn ra tay với cả gia đình họ. Khi hay tin, cộng đồng mạng lại nảy ra không ít lời đàm tiếu, soi mói và chụp mũ cô gái, chê cô thiếu khôn khéo khi chia tay bạn trai, đòi gia đình cô phải chịu trách nhiệm cho tai họa xảy đến với nhà hàng xóm…
Dù đã sang thế kỷ 21, tư duy đổ lỗi cho nạn nhân vẫn hướng mũi dùi vào người bị hại, bỏ qua thủ phạm và bóp nghẹt tiếng kêu cứu của họ. Nó làm tăng cảm giác tội lỗi, tự ti, xấu hổ nơi người trong cuộc, dù họ chẳng làm gì sai. Các nhà khoa học nghiên cứu hiện tượng tâm lý này đã chỉ ra một số nguyên nhân chính. Sai lầm quy kết cơ bản khiến người ta chú trọng đến tính cách, khuyết điểm, lỗi lầm của nạn nhân mà quên mất yếu tố bên ngoài. Thiên kiến nhận thức muộn (hay thành kiến xét lại) khiến người ta đánh giá quá cao khả năng dự đoán của bản thân trước một tình huống, từ đó dễ quy chụp cho nạn nhân - tiêu biểu là câu “tôi đã bảo rồi”, “tôi biết ngay mà”. Tâm lý đổ lỗi này còn bắt nguồn từ niềm tin vào một thế giới công bằng, đen trắng rõ ràng, mọi chuyện xấu xảy ra đều phải có nguyên nhân, nạn nhân không hoàn toàn vô tội, và đó không thể là một tai nạn ngẫu nhiên. Định kiến và khuôn mẫu xã hội (phân biệt giới tính, chủng tộc, gò bó vai trò giới…) cũng góp phần bình thường hóa việc soi xét hành vi, xuất thân và giới tính của người bị hại. Cuối cùng, sự thiếu đồng cảm khiến những kẻ đổ lỗi bỏ qua nỗi đau và trải nghiệm của nạn nhân, áp đặt tư duy của mình lên hoàn cảnh của người khác. Thay vì lắng nghe, an ủi hay trợ giúp, họ coi thường nạn nhân và tin rằng bản thân sẽ cư xử khôn ngoan hơn, tránh được tai họa tương tự.
Giới khảo cổ học lại đưa ra một góc nhìn khác: tâm lý đổ lỗi cho nạn nhân không xuất phát từ bản tính ác, mà từ nỗi sợ nguyên thủy ẩn sâu trong tiềm thức loài người. Vào thuở hồng hoang, người tiền sử sống bằng săn bắt hái lượm, nơm nớp lo sợ bị thú dữ ăn thịt hoặc gặp thiên tai. Sự bấp bênh và những mối nguy rình rập trong bóng tối đã khắc sâu vào tiềm thức khát khao về một cuộc sống ổn định, chắc chắn. Thiên nhiên càng khó lường, con người càng cố tìm kiếm cảm giác an toàn và tự chủ, đã dần hình thành niềm tin về một thế giới công bằng cùng những thiên kiến đã nói ở trên, như một cách tự trấn an rằng chuyện tồi tệ sẽ khó xảy đến với mình, miễn là mình cư xử đúng khuôn phép. Thế nhưng, chính những thành kiến ấy lại khiến không ít người quay ra nghi ngờ giá trị bản thân, tự dằn vặt vì những lỗi lầm không phải do mình gây ra.
Thay vì đổ lỗi, hãy chấp nhận sự ngẫu nhiên khó đoán của cuộc đời, như hình tượng nữ thần may mắn trong thần thoại Hy Lạp. Nàng không ưu ái ai, cứ vô tư thả vận may xuống trần gian khi bay lượn trên trời, trúng ai thì trúng. Vận rủi cũng vậy, đôi lúc không phải vì người ta sống lỗi, mà chỉ vì nó vô cớ ập xuống mà thôi.
Ths-Bs Lan Hải
Bình luận