Cách đây khoảng hai năm, khi truyện ngắn Zhihu của Trung Quốc chưa được dịch tràn lan trên mạng, có một câu chuyện lấy bối cảnh phong kiến, gồm 4 chương. Mô típ không mới mẻ nhưng đọc khá hay và khó quên, kể về một lãng tử quay đầu muộn màng, mãi mãi mất đi người vợ tháo vát, tận tâm và kiên định. Khi gia đình chàng gặp biến cố, cô không bỏ đi mà tình nguyện ở lại đồng cam cộng khổ, giúp chồng gây dựng lại sự nghiệp. Tấm lòng đó khiến chàng tỉnh ngộ, quyết chí tu tỉnh để bù đắp cho vợ. Tuy nhiên, ngay lúc công thành danh toại, người vợ lại muốn chia tay. Chàng hỏi lý do. Cô đáp rằng những gì mình làm chỉ để trả món nợ ân tình, bởi năm xưa chàng đã cứu mạng cô. Thuở mới cưới, cô từng mơ mộng hai bên sẽ dần yêu thương nhau, vậy mà ngay ngày cưới, chàng đã bỏ đi với hồng nhan tri kỷ. Suốt nhiều năm sống như góa phụ đã bào mòn tình cảm, nhưng cô vẫn làm tròn đạo dâu con, sau đó còn sát cánh bên chồng qua cơn bĩ cực. Nghe vậy, chàng hụt hẫng buồn đau nhưng vẫn mong có thể nối lại duyên cũ. Cô chỉ mỉm cười, chứng minh rằng chàng chưa bao giờ hiểu cô. Nếu cô không tỏ rõ ưu điểm và giá trị bản thân, không đưa tay ra lúc chồng cần nhất, chắc gì chàng đã động lòng và hối hận. “Bởi chàng chưa từng thấy con người thật của ta. Trong mắt chàng, chỉ chứa đựng một ta có giá trị”. Điều cô ấy nói là nỗi trăn trở từ xa xưa của con người. Ai cũng muốn tình yêu vô điều kiện, tiếc rằng không phải ai cũng may mắn tìm được. Thói đời thường phù thịnh chứ không phù suy, lúc người ta trẻ trung, đầy nhiệt huyết, điều kiện dư dả thì mọi chuyện đều nhẹ nhàng vui vẻ; tới khi sa cơ thất thế mới nhìn rõ lòng người nông sâu.
Ở truyện Hóa thân (1915), nhà văn Franz Kafka cũng đặt con người trước một câu hỏi tương tự. Nội dung Hóa thân xoay quanh chàng trai trẻ tên Gregor Samsa. Từ khi người cha làm ăn thất bại và gánh khoản nợ lớn, Gregor đã chăm chỉ đi làm nuôi cả nhà và trả nợ thay cha, chăm lo người mẹ ốm yếu, dành dụm tiền để em gái được học nhạc viện đúng như mơ ước. Hằng ngày, anh đi làm đúng giờ, chịu đựng ông sếp khó tính cùng công việc mình không hề yêu thích. Một ngày nọ, biến cố ập đến. Gregor ngủ dậy, bàng hoàng phát hiện ra mình đã biến thành con bọ khổng lồ. Anh không thể nói chuyện, càng không đi làm kiếm tiền được nữa. Thái độ của gia đình anh thay đổi, coi anh như nỗi xấu hổ và gánh nặng… Người cha buộc phải đi kiếm tiền, người mẹ và em gái thì lo liệu hết việc nhà vì không đủ tiền thuê giúp việc như trước. Dần dần, lòng kiên nhẫn của họ cạn sạch, cô em gái phũ phàng bảo “con bọ” đó không phải anh mình, nó gây ra quá nhiều rắc rối nên phải tìm cách tống khứ. Gregor dần suy kiệt cả về thể xác lẫn tinh thần, lặng lẽ qua đời. Sau khi anh mất, cả nhà đều thấy nhẹ cả người.
Độc giả và giới phê bình đã đưa ra nhiều góc nhìn khác nhau về truyện Hóa thân. Có ý kiến cho rằng con bọ mà Gregor biến thành giống như sâu bướm. Cái chết của anh là cuộc lột xác để thoát khỏi kiếp sống nhàm chán, mòn mỏi và buộc gia đình anh biết tự lập, ngưng dựa dẫm. Cũng có người liên hình tượng con bọ như một ẩn dụ về những người trở nên yếu thế vì bệnh tật hoặc khuyết tật. Khi còn lành lặn và hữu dụng, họ được gia đình tôn trọng. Tới khi thân thể không còn lành lặn, sức khỏe suy yếu, người thân bắt đầu xem họ như gánh nặng. Dù nhìn theo hướng nào, câu chuyện của Gregor vẫn khiến người đọc chua xót và đượm buồn. Đại văn hào Victor Hugo đã nói: “Hạnh phúc lớn nhất ở đời là có thể tin chắc rằng ta được yêu thương - yêu vì chính bản thân ta, hay đúng hơn, yêu bất kể bản thân ta”.
Con người thường cố gắng cống hiến, hy sinh, chứng tỏ giá trị bản thân với khát khao được công nhận và yêu thương thật lòng. Nhưng nghịch lý là, đôi khi càng cố chứng minh giá trị của mình, ta càng khó biết người khác yêu chính con người ta hay yêu những gì ta có thể mang lại cho họ. Tình yêu ấy có thể được đặt trên những điều kiện, trên hình ảnh của “một ta có giá trị” trong mắt người khác. Có lẽ vì thế, xu hướng khuyến khích tự yêu lấy chính mình ngày càng phổ biến. Bởi người cần chấp nhận và yêu thương ta vô điều kiện trước hết phải là chính ta.
Ths-Bs Lan Hải
Bình luận