Qua những lần trò chuyện, gặp gỡ bạn bè vùng cao phía Bắc, tôi có dịp biết đến món xôi ngũ sắc bắt mắt được làm từ nếp nương và nhuộm màu hoàn toàn bằng lá hay củ tự nhiên. Điều khiến tôi ấn tượng nhất là giữa núi rừng trù phú, người dân nơi đây đã biết chắt lọc sắc màu của thiên nhiên gởi vào từng hạt gạo mà không cần đến bất kỳ loại phẩm màu nhân tạo nào.
Lần đầu nghe kể về dĩa xôi rực rỡ ấy, tôi không khỏi tò mò làm sao những hạt nếp vốn trắng ngần lại có thể khoác lên mình sắc đỏ, tím, xanh, vàng mà vẫn giữ trọn độ dẻo thơm. Càng tìm hiểu, tôi càng nhận ra đằng sau món ăn mộc mạc là cả sự khéo léo, kinh nghiệm và quan niệm sống được đồng bào Tày gìn giữ qua nhiều thế hệ. Tùy mỗi cộng đồng hay địa phương, cách chọn nguyên liệu và ý nghĩa gởi gắm có thể đôi chút khác nhau, nhưng năm mảng màu chủ đạo - trắng, đỏ, tím, xanh, vàng - đều tượng trưng cho những ước mong về cuộc sống tốt đẹp, cho sự gắn bó và may mắn. Bởi thế, xôi ngũ sắc không chỉ xuất hiện trong bữa ăn thường ngày, mà còn hiện diện trang trọng trong các dịp lễ, Tết, ngày hội hay buổi sum họp bản làng.
Sự kỳ công của món xôi bắt đầu từ khâu chọn nếp nương hạt to, tròn, đem vo sạch rồi ngâm nước chừng sáu đến tám tiếng. Nước màu nhuộm xôi được kỳ công chiết xuất từ những cây củ gần gũi quanh nhà: lá cơm đỏ, lá cơm đen nấu lấy nước lọc kỹ cho ra sắc đỏ, tím hoặc xanh; củ nghệ tươi giã nhỏ vắt nước tạo màu vàng; riêng phần nếp trắng được giữ nguyên để làm nền tôn vinh các mảng màu khác. Mỗi phần nếp ngâm riêng trong từng vạt nước màu để nguội rồi mới đem đồ bằng chõ gỗ. Nhờ ngọn lửa vừa vặn và sự nhạy bén của người nấu trong việc canh chỉnh thời gian, xôi chín tới bốc hơi nghi ngút, hạt dẻo mẩy mà không bị nhão, màu sắc tươi sáng hài hòa.
Khi xôi chín, từng mảng màu được đơm ra mâm, quạt cho bớt nóng rồi xếp xen kẽ đẹp mắt, hoặc gói gọn trong lá dong, lá chuối thơm nồng. Nhấp nháp từng hạt nếp nương dẻo ngọt quyện cùng hương lá củ tự nhiên, người thưởng thức như cảm nhận được trọn vẹn hương vị mộc mạc của đất trời - món ăn ấy có thể thưởng thức riêng, hoặc dùng kèm cá nướng, thịt nướng đậm đà vị núi rừng. Chiêm nghiệm qua những câu chuyện miền cao, tôi hiểu rằng một món ăn truyền thống còn lưu giữ nhiều điều hơn cả công thức nấu nướng: đó là tri thức dân gian về cây cỏ, là tình cảm trao truyền qua nhiều thế hệ, và là nếp sống biết trân trọng, gởi gắm ước mơ bình an vào từng bữa ăn tịnh tiến cùng thiên nhiên.
Vân Hà
Bình luận