Năm 1639, vị Giêsu hữu người Ý Giovanni Battista Zupi là người đã cung cấp bằng chứng quan trọng về chuyển động của sao Thủy.
Cha Giovanni Battista Zupi (1589 - 1667), còn được gọi là Zupus, là tu sĩ dòng Tên, đồng thời cũng là nhà thiên văn học và nhà toán học danh tiếng. Ngài sinh ngày 2.11.1589 tại Catanzaro thuộc miền nam nước Ý và qua đời tại Napoli ngày 26.8.1667. Tên tuổi vị tu sĩ gắn liền với một trong những quan sát thiên văn đáng chú ý của thế kỷ 17, khi ngài phát hiện các pha của sao Thủy, qua đó củng cố bằng chứng cho thấy hành tinh này chuyển động quanh Mặt trời.
Từ nhà dòng đến giảng đường toán học
Ngày 8.9.1608, khi chưa tròn 19 tuổi, anh thanh niên Zupi gia nhập nhà tập của dòng Tên tại Napoli. Đây là bước ngoặt định hình con đường học tập và sự nghiệp của vị tu sĩ trong gần 60 năm tiếp theo. Năm 1610, Zupi theo học tại trường Pizzofalcone ở Napoli. Trong giai đoạn 1613 - 1616, thầy tiếp tục chương trình triết học tại Collegio Massimo. Thay vì chuyển ngay sang thần học như những người đi trước, thầy Zupi dành khoảng hai năm tiếp theo nghiên cứu toán học dưới sự hướng dẫn của linh mục Giovanni Giacomo Staserio, lúc đó đảm nhận vai trò giáo sư tại trường dòng Tên ở Napoli.
Đến năm 1618 - 1619, thầy Zupi mới bắt đầu chương trình thần học. Sau khi hoàn thành việc học và được truyền chức linh mục, ngài được bổ nhiệm giảng dạy triết học tại trường dòng Tên ở Vibo Valentia, và làm việc tại đây từ năm 1622 đến 1626. Năm 1628, sau khi thân phụ qua đời, cha Zupi quay về Catanzaro để lo liệu việc gia đình. Trong thời gian ở quê nhà, ngài tiếp tục giảng dạy cho đến năm 1632, trước khi được gởi đến Cosenza theo nhu cầu của tỉnh dòng. Tuy nhiên, vị tu sĩ mong muốn quay lại Napoli và được điều chuyển theo nguyện vọng.
Năm 1632, cha Zupi đảm nhận vị trí giảng dạy toán học tại Collegio Massimo ở Napoli. Ngài giữ cương vị này trong 25 năm đến năm 1658. Sau đó, ngài tiếp tục phụ trách các lớp học cấp dưới, trước khi chuyển đến cộng đoàn dòng Tên tại Napoli. Cha qua đời năm 1667.
Quan sát sao Thủy
Dấu mốc quan trọng nhất trong sự nghiệp khoa học của cha Zupi đến vào năm 1639, khi ngài quan sát được các pha của sao Thủy bằng kính thiên văn do nhà thiên văn học Francesco Fontana ở Napoli chế tạo.
Tương tự mặt trăng và sao Kim, sao Thủy có những pha khác nhau tùy theo vị trí của hành tinh trên quỹ đạo và góc quan sát từ Trái đất. Phần đĩa được chiếu sáng mà người quan sát nhìn thấy có thể thay đổi từ dạng lưỡi liềm đến gần tròn đầy. Phát hiện này có ý nghĩa quan trọng. Nếu sao Thủy chuyển động quanh Trái đất theo cách được hình dung trong một số mô hình địa tâm truyền thống, tức quan niệm cho rằng Trái đất nằm ở trung tâm vũ trụ, những pha quan sát được sẽ không diễn ra như thực tế. Tuy nhiên, vị tu sĩ dòng Tên phát hiện sao Thủy đã biểu hiện các pha phù hợp với dự đoán về một hành tinh quay quanh Mặt trời.
Những quan sát của cha Zupi vì thế cung cấp thêm bằng chứng ủng hộ mô hình nhật tâm, vốn được Nicolaus Copernicus đề xuất và Galileo Galilei góp phần củng cố bằng các quan sát thiên văn trước đó. Điều đáng chú ý là thành tựu này xuất hiện chỉ khoảng 30 năm sau khi Galileo đưa kính thiên văn vào các quan sát thiên văn mang tính đột phá. Công cụ được cha Zupi sử dụng để quan sát sao Thủy vẫn còn hạn chế so với tiêu chuẩn hiện đại, nhưng đủ để giúp ngài nhận ra một đặc điểm quan trọng trong chuyển động biểu kiến của hành tinh.
Nhà thiên văn học Giovanni Riccioli sau đó ghi lại phát hiện của cha Zupi trong tác phẩm Almagestum Novum, xuất bản năm 1651. Công trình này góp phần lưu giữ kết quả quan sát và đưa phát hiện đến với giới nghiên cứu đương thời. Hoạt động nghiên cứu của cha không chỉ giới hạn ở sao Thủy. Trong tài liệu Novae Coelestium (Thiên thể Mới), nhà thiên văn Fontana ghi nhận ngài là người đầu tiên quan sát thấy các dải ngang trên sao Mộc. Các dải ngang trên bề mặt sao Mộc là những dải mây sáng và tối chạy gần song song với đường xích đạo của hành tinh này. Chúng là đặc điểm nổi bật trong bầu khí quyển sao Mộc, hình thành do sự kết hợp giữa các dòng khí quyển mạnh, sự chênh lệch nhiệt độ và thành phần hóa học của các đám mây.
Bên cạnh đó, vị tu sĩ người Ý còn còn quan tâm đến cơ học. Ngài là tác giả của Exercitationes in Mechanicis Aristotelis, một bản thảo nằm trong tuyển tập có niên đại năm 1634. Dù mang tên gắn với Aristotle, nội dung ấn phẩm không đơn thuần lặp lại những quan niệm cơ học truyền thống mà chịu ảnh hưởng rõ rệt từ hướng tiếp cận của Galileo, đặc biệt qua tác phẩm Le Mecaniche.
Người đời sau đã tri ân sự cống hiến trong lĩnh vực nghiên cứu thiên văn của vị tu sĩ bằng cách lấy tên ngài đặt cho một hố va chạm trên Mặt trăng, gọi là hố Zupus.
HỒNG HOANG
Bình luận