Mấy tuần nay, nhiều người canh cánh nỗi lo mang tên virus Nipah. Ngay cả chính phủ nước ta cũng chú ý an ninh cửa khẩu, kiểm tra chặt chẽ hơn ở hải quan sân bay, chuẩn bị sẵn sàng cho tình huống xấu nhất. Ai cũng mong sẽ không có “kỳ nghỉ Tết” dài dằng dặc thứ hai.
Lần này, virus Nipah khởi phát ở bang Tây Bengal, Ấn Độ, đúng vào khoảng thời gian Tết sắp đến. Thực ra, đây không phải chủng virus mới mà đã xuất hiện từ năm 1999 tại Malaysia. Sau đó, dịch bệnh lan rộng ra nhiều nước lân cận. Cái tên “Nipah” xuất phát từ ngôi làng Malaysia có ca bệnh đầu tiên ở người. Khác với Covid-19 lây qua đường hô hấp, Nipah lây qua tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết của bệnh nhân như máu, nước bọt, nước tiểu. Mặc dù khó có khả năng tạo ra đại dịch như Covid, Nipah lại mang tỷ lệ gây tử vong cao hơn hẳn: 40-75% so với 0,05-19,49% của Covid. Virus Nipah tấn công thẳng vào hai bộ phận cực kỳ quan trọng là não và phổi, một trong hai (hoặc cả hai) “thất thủ” là cơ thể cầm chắc cái chết. Do tính chất nguy hiểm nên virus Nipah luôn bị Tổ chức Y tế thế giới (WHO) xếp vào nhóm gây bệnh có nguy cơ cao, chưa có vaccine hoặc thuốc đặc trị.
Từ năm 2001 đến nay, virus Nipah chưa bao giờ thực sự biến mất mà vẫn tồn tại ở khu vực Nam Á và Đông Nam Á, nhất là Ấn Độ và Bangladesh, do điều kiện hai nước này thuận lợi cho virus phát triển. Những ổ dịch thường nhỏ lẻ, ít gây chú ý toàn cầu và dễ khống chế, vì vậy suốt nhiều năm qua báo đài không đưa tin rầm rộ. Bây giờ, khi Internet phát triển, tin Ấn Độ bùng phát ổ dịch virus Nipah đã lan nhanh chóng mặt, gây hoang mang cho cộng đồng mạng.
Trước hết, cần nói về nguồn gốc virus Nipah. Nhiều nghiên cứu cho thấy nó xuất phát từ dơi ăn trái, nhất là các loài thuộc chi Pteropus. Chúng thường xuyên để lại nước bọt và chất thải trong trái cây ăn dở, nhựa cây chà là, chỗ ao tù nước đọng. Gia súc, gia cầm và con người tiếp xúc trực tiếp hoặc ăn/uống phải những thứ này sẽ bị lây virus Nipah từ dơi, hoặc vật nuôi lây trước rồi truyền sang người. Ổ dịch lớn năm 1999 tại Malaysia chính là do thói quen chăn nuôi heo bán công nghiệp, để heo lang thang bên ngoài, uống phải nước bẩn, ăn trái cây rụng dưới đất, trong đó có trái từng bị dơi ăn. Từ đó, heo nhiễm bệnh, lây cho chủ chăn nuôi. Thịt heo nhiễm virus Nipah còn khiến rất nhiều người khác bị bệnh do tiếp xúc với thịt sống lẫn máu.
Tại Ấn Độ, Trung Đông và Bắc Phi, nhựa chà là có thể chế biến thành mật đường, rượu và nước trái cây, hoặc có thể uống trực tiếp không cần đun nấu. Hành động này vô tình khiến người dùng uống luôn nước bọt dơi nhiễm virus lẫn trong nhựa cây, vì dơi thích ăn trái này. Vào ngày 31.1.2026, Bangladesh đã ghi nhận ca tử vong đầu tiên do virus Nipah, nguyên nhân đến từ việc bệnh nhân uống nhựa chà là sống, mặc dù trước đó Bộ Y tế nước này đã cảnh báo người dân không nên ăn trái cây bị chim hoặc dơi ăn một phần, uống nước ép chà là chưa chế biến.
Tại Việt Nam, dơi ăn trái hoang dã ở nước ta không quá đông do bị thu hẹp môi trường sống, thậm chí vài loài còn nằm trong… sách đỏ. Thế là có thể tạm không lo “dính” vật chủ gốc của virus Nipah. Văn hóa Việt Nam không quen ăn quả chà là hay uống nhựa chà là như Ấn Độ, hầu như chỉ nhập khẩu cây này về làm cảnh, nên cũng loại được thêm một yếu tố lây bệnh. Vậy người dân cần làm gì trước tin tức và cảnh báo về virus Nipah? Đầu tiên, đừng hoảng loạn, bởi virus này không dễ tạo thành đại dịch như Covid. Tiếp theo, cần tuân thủ các nguyên tắc: Luôn ăn chín, uống sôi; người và vật nuôi không ăn trái cây rụng dưới đất, nhất là trái cây ăn dở; thường xuyên rửa tay và đeo khẩu trang khi cần thiết; tránh giọt bắn khi tiếp xúc gần, không dùng chung bát đũa hoặc ly uống nước… Đặc biệt, hãy tận hưởng mùa Tết nhưng đừng chủ quan và mất cảnh giác.
Ths-Bs Lan Hải
Bình luận